Gdy zabrakło królowej Bony…

Królowa_Bona_(drzeworyt).jpg

   Królowa Bona – drzeworyt z dzieła Decjusza De vetustatibus Polonorum z 1521.

__

Zygmunt August na dobre pozbył się swojej matki w 1556, kiedy to królowa Bona po 8 latach „mazowieckiej zsyłki” wyjechała do Bari, gdzie ją zaraz w 1557 zamordowano. A wszystko się zaczęło od fatalnego spisku Radziwiłłów i ich nieszczęsnej siostry Barbary – z tym, że jeszcze gorsze były skutki śmierci królowej matki…

Widać to po dużym ożywieniu w nigdy nieopublikowanej korespondencji pomiędzy Zygmuntem Augustem a Albrechtem Hohenzollernem, o której tu niedawno pisałem. Oto w latach 1557-63 Zygmunt August wysyła odpowiednio 27+32+24+8+8+26+65 listów, a Albrecht aż 27+40+46+54+37+43+86 listów. Skąd ta kulminacja ich aktywności w 1563?

A, bo 1563 to rok najfatalniejszej decyzji naszego króla, który to zezwolił był wtedy (swojemu lennikowi!) na rozszerzenie dziedziczenia Prus Książęcych na Brandenburgię, co rychło doprowadziło do powstania państwa brandenbursko-pruskiego, a potem do Królestwa Prus ze stolicą w Berlinie.

Przy tym, nadanie w 1560 pruskiej Albertynie przywilejów równych tym Akademii Krakowskiej to już był drobiazg…

__

W polityce zagranicznej była zażartą przeciwniczką Habsburgów i zwolenniczką zacieśnienia sojuszu z Francją. Na Węgrzech, w czasie wojen, które miały miejsce po bitwie pod Mohaczem (1526), poparła – przeciwko Habsburgom – Jana Zapolyę, za którego wydała swą najstarszą córkę Izabelę. Bona starała się także o utrzymywanie dobrych stosunków z Portą Osmańską i kontaktowała się z Roksolaną, najważniejszą żoną Sulejmana Wspaniałego. Chciała ona również ostatecznego rozwiązania sprawy Prus Książęcych poprzez ich inkorporację (bezpośrednie włączenie) do Korony. Nie udało się jej zrealizować tego projektu, ale cały czas walczyła z rosnącymi wpływami Hohenzollernów w Polsce. Bona była też rzeczniczką przyłączenia Śląska do Korony w zamian za swoje dziedziczne księstwo Bari i Rossano, ale Zygmunt Stary nie poparł tego pomysłu i całe przedsięwzięcie upadło. W latach trzydziestych udało jej się również przeprowadzić na Litwie reformy podatkowe i rolne (m.in. ujednolicenie powinności chłopskich i jednostki powierzchni – pomiara włóczna).

W 1544 Zygmunt II August objął samodzielną władzę na Litwie i w związku z tym tam się przeniósł. Było to przyczyną znacznego osłabienia władzy królowej, która nie chciała jego wyjazdu. Ten konflikt interesów, a następnie sprawa związku Zygmunta II Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, doprowadziły ostatecznie, po śmierci króla Zygmunta I Starego, do przeniesienia się Bony wraz z córkami na Mazowsze. Przebywała tam 8 lat. Gdy zrozumiała, że porozumienie z synem nie będzie możliwe, zdecydowała się na wyjazd z Polski do Bari, co uczyniła w 1556. Musiała przy tym, na żądanie szlachty, zrzec się wszystkich posiadanych w Polsce dóbr ziemskich. …

Królowa Bona nie była lubiana, bo też żadna królowa wcześniej nie wtrącała się do polityki tak otwarcie. Przez kronikarzy nazywana chciwą, podstępną i żądną władzy, zrobiła jednak wiele dobrego dla Polski. Zagospodarowała wielkie połacie nieużytków, zaludniała pustki, budowała mosty, młyny, tartaki. Rozbudowywała miasta nadane jej jako „Oprawa Polskich Królowych”. Budowała twierdze warowne, np. Bar. Rozbudowała miasta Mazowsza, gdzie osiadła pod koniec życia. Królowa Bona często mawiała: „U was dukaty leżą na gościńcach, schylić się jeno, ażeby je zebrać. Nikt nie chce? Tym lepiej dla mnie”. Wyjeżdżając z Polski pozostawiła po sobie doskonale zagospodarowane dobra królewskie, przynoszące ogromne dochody. Jej syn, a później i inni królowie nie potrafili utrzymać tego stanu i większość tych dóbr rozdali magnatom, aby kupić ich lojalność. Jak na ironię postąpiono w myśl ulubionej maksymy Bony: „Przekupstwo nie zostało wymyślone dla przyjaciół”.”

___

PS. Angielski wpis dopiero robi wrażenie – może to sir Clark, albo jego asystent go napisał?

Anonymous_Barbara_Radziwill.jpg

Circle of Lucas Cranach the Younger (1515–1586), Miniature of Barbara Radziwiłł, circa 1551 – Muzeum Narodowe w Krakowie

Reklamy

Jeden komentarz na temat “Gdy zabrakło królowej Bony…”

  1. „Z inicjatywy królowej Bony na terenie Królewszczyzn, która wykupiła w 1533 roku z rąk kanclerza Olbrachta Gasztołda zastawione dobra królewskie z Bielskiem, Surażem, Brańskiem, Narwią i Kleszczelami i w następstwie tego otrzymała je od Zygmunta I Starego w dożywotnie władanie, rozpoczęto porządkowanie przestrzenne i komasację gruntów. Przeprowadzona reorganizacja polegała na skomasowaniu rozproszonego osadnictwa wiejskiego w duże i zwarte wsie-ulicówki, o ściśle określonych granicach. W okolicach Bielska Podlaskiego wymierzanie gruntów rozpoczęto w 1540 roku.

    Król Zygmunt II August wydał 1 kwietnia 1557 roku ustawę zwaną Sprawa Włoczna, na podstawie której Piotr Chwalczewski (uczeń Andrzeja z Łęczycy), dokonał pod nadzorem Mikołaja Czarnego Radziwiłła i Ostafiego Wołłowicza, przy pomocy mierników i rewizorów stosownych podziałów nieruchomości na kolejnych należących do króla terenach. Pomiara włóczna polegała na wprowadzeniu nowej organizacji w układzie przestrzennym. Każdemu gospodarstwu przydzielano 1 włókę ziemi, co równało się (w przypadku tej akcji) 21,3 ha. Pozostałe ziemie, które nie wchodziły w skład przydziałów, przeznaczone były na tworzenie folwarków o powierzchni do kilkunastu włók lub oddawane na wspólny użytek wsi (pastwiska, lasy). Obszar wsi dzielono na trzy pola uprawne a przez środek wsi wytyczano niwę siedzibną, przeznaczoną pod zabudowę. Każdy osadnik otrzymywał po jednym zagonie w każdym z trzech pól i jeden zagon pod budowę zagrody. Wszystkich obowiązywała jednolita zabudowa zagród oraz trójpolowy system uprawy ziemi. Założona w ten sposób wieś miała charakter ulicówki. Domy stały w rzędzie (lub dwóch rzędach po obu stronach) przy drodze, za domami były budynki inwentarskie, na końcu stodoły. Często za stodołami była druga, równoległa do głównej droga zastodolna. Dzięki tak przeprowadzonym zmianom wsie uzyskały regularny charakter, często zachowywany przez kolejne kilkaset lat, a dochody z dóbr królewskich wzrosły kilkakrotnie.

    ___

    PS. « Na Li­twie za­po­cząt­ko­wa­ła ona re­for­mę agrar­ną tzw. po­mia­rę włócz­ną, któ­rą kon­ty­nuował Zyg­munt Au­gust. Re­for­ma agrar­na Bony Sfo­rzy była naj­śmiel­szym eks­pe­ry­men­tem go­spo­dar­czym w do­tych­cza­so­wej hi­sto­rii Pol­ski. Je­rzy Ochmań­ski słusz­nie uwa­ża, że dzie­ło kró­lo­wej było ewe­ne­men­tem w ska­li eu­ro­pej­skiej. Do­pro­wa­dzi­ła ona do praw­dzi­wej re­wo­lu­cji w sto­sun­kach eko­no­micz­nych na ob­sza­rze opóź­nio­nym go­spo­dar­czo i cy­wi­li­za­cyj­nie, gdzie wszel­kie prze­mia­ny do­ko­ny­wa­ły się za­wsze bar­dzo po­wo­li.

    Skut­ki po­mia­ry włócz­nej na Li­twie moż­na po­rów­nać z efek­ta­mi osad­nic­twa na pra­wie nie­miec­kim na zie­miach pol­skich. Re­for­ma Bony spo­wo­do­wa­ła przej­ście od do­mi­na­cji go­spo­dar­ki na­tu­ral­nej do roz­wo­ju go­spo­dar­ki to­wa­ro­wo-pie­nięż­nej. Na roz­le­głych ob­sza­rach Pod­la­sia i Po­le­sia po­ja­wił się pie­niądz i to­war. Ko­niecz­no­ścią sta­ło się prze­pro­wa­dze­nie re­for­my w dzie­dzi­nie skar­bo­wo­ści. Mimo sil­ne­go opo­ru moż­no­wład­ców li­tew­skich ska­so­wa­no i unie­waż­nio­no wie­le przy­wi­le­jów do­ży­wot­nich na sta­ro­stwa, zam­ki i dzier­ża­wy. Jed­no­cze­śnie przy­ję­to uchwa­ły do­ty­czą­ce re­je­stra­cji wszel­kich źró­deł do­cho­dów oraz spra­wie­dli­we­go usta­le­nia po­dat­ków i po­win­no­ści lud­no­ści osia­dłej w do­brach pań­stwo­wych. Były to de­cy­zje o cha­rak­te­rze re­wo­lu­cyj­nym, jak pi­sze Wła­dy­sław Po­cie­cha. W wy­ni­ku tej re­for­my do­cho­dy na Li­twie wzro­sły prze­szło 2-krot­nie. Nie tyl­ko zwięk­szy­ły się do­cho­dy pań­stwo­we, ale tak­że szlach­ty i wło­ścian.

    Pod kon. XVI w., po unii lu­bel­skiej, ruch ko­lo­ni­za­cyj­ny prze­niósł się na Wo­łyń i Po­do­le, a póź­niej na Ukra­inę. »

    Ja­nusz Sko­dlar­ski – HI­STO­RIA GO­SPO­DAR­CZA – 2013

    Polubienie

Możliwość komentowania jest wyłączona.