Kozacy i szwedzki ślad

Szwedzkie konszachty z Chmielnickim są mi znane, ale nowością były dla mnie dużo wcześniejsze ślady:

Interestingly enough, the presence of the religious factor in the uprising of 1630 was noted not only by Polish–Lithuanian official circles, the Muscovite government, and the Eastern patriarchs but also by representatives of Swedish diplomacy. Sweden was attempting to undermine the Commonwealth’s position in the Thirty Years’ War and to prevent the use of Cossack contingents against its own forces. In this context, the transformation of the Cossacks from potential enemies into potential allies in the struggle with the Commonwealth was entirely congruent with Swedish political interests. Since religious allegiance was the usual basis for identifying allies and enemies in Europe of the day, one of the ways to achieve an understanding with the Cossacks, from the viewpoint of Swedish diplomats, was to promote anti-Catholic solidarity between Protestant Swedes and Orthodox Cossacks. At first, Swedish diplomatic agents sought to incite actions against the Commonwealth on the part of the Muscovite tsar in defense of the Orthodox in the Commonwealth; later, they attempted to establish direct contact with the Cossacks.

In a letter of June 1631 from the Swedish agent in Riga to the Ukrainian Cossacks, they were encouraged to turn to the Swedish king, who was represented as an enemy of the Jesuits and a supporter of the Greek religion. It was claimed that Cossack devotion to the faith had been commended to the king by none other than Patriarch Kyrillos Loukaris of Constantinople. The attitude of the Cossacks to this Swedish agitation was ambiguous. As noted in a contemporary Muscovite report, the Cossack rank and file was prepared to respond to the Swedish appeal on the basis of the wrongs done to their ‘true faith’ by the Poles, but the officers greeted the Swedish envoys rather coldly and ultimately turned them over to the authorities. In all likelihood, this was an attempt on the part of the new officers, installed after the uprising of 1630, to show their readiness to collaborate with the government.

A great new Cossack uprising took place in 1637–8 under the leadership of Pavlo But (Pavliuk), Karpo Skydan, and Dmytro Hunia. Like the previous uprising of 1630, the war of 1637–8 was waged at least in part under the banner of the defense of the Orthodox faith. Fortunately, there is much better information available about the use of the religious factor in Cossack agitation during the uprising of 1637–8 than about similar actions in 1630. Several proclamations issued by leaders of the uprising, most notably Karpo Skydan and Dmytro Hunia, have come down to the present; some of them make direct reference to the religious issue. Judging by the early proclamations and correspondence of the first leader of the uprising, Pavlo But, it began with a call for the defense of Cossack liberties, with no reference whatever to religious freedom. The situation changed, however, when news reached the Dnipro region that the Crown army was headed for the Trans-Dnipro region, the Left Bank, in order to take up quarters there. Under these conditions, it was not only the Cossacks but also the local residents who felt themselves directly threatened. Ultimately, as in the uprising of 1630, this made conditions ripe for the mobilization of the masses under the slogan of the defense of the Orthodox faith. …

Appeals in defense of the faith were not, of course, the only instrument employed by the Cossacks for the mobilization of the masses. Skydan’s proclamations also made mention of Cossackdom’s ‘knightly renown’, of its rights and liberties, and of the Polish forces’ intention not only to spill Christian blood but also to violate the Cossacks’ wives and children and make captives of them. In appealing to the Cossacks to protect either reli- gion or their liberties, Skydan in fact targeted the same group of well-to-do Cossacks from the settled area. Their position was no doubt crucial to the success of the revolt, as may be assumed on the basis of a ‘Discourse’ written by Adam Kysil for Hetman Stanislaw Koniecpolski in 1636, on the eve of the revolt. In that memorandum, Kysil divided the Cossacks into three categories—officers, ‘honorable’ Cossacks with families, and ‘wild rebels’. Kysil characterized the Cossacks belonging to the first group as ones whose loyalty could easily be purchased and those in the second group as people who ‘have God in their hearts, who are to some degree pious in religion, to whom freedom, wife and children are dear’. He claimed that when it came to the third group (the ‘rebels’), ‘reason, piety, religion, liberty, wives, and children mean nothing to them’.

Whether Kysil’s assessment of the ‘rebels’’ religiosity was right or wrong, there is little doubt that they did not hesitate to use religion to justify their revolt. Characteristically, the split within the ranks of the Cossack officers that facilitated the Polish victory over the rebels was represented in the accounts of Cossacks and peasants who crossed the Muscovite border as a betrayal of Orthodoxy by some of the officers: ‘many of their Cherkasian officers have betrayed the Christian faith and converted to the Latin and papist faith’. There is little doubt that the religious factor was significant in shaping contemporary perceptions of the uprising, and the Muscovite voevodas reported to the tsar on the basis of their interrogations of Ukrainians crossing the border to Muscovy that ‘in the Lithuanian towns the Poles are executing, in a variety of ways, Cherkasians of the Ruthenian faith, and Lithuanian people of all kinds, and their wives and children who do not apostatize and convert to the papist faith’. Such were the notions of rank-and-file Cossacks and commoners who fled across the Muscovite border to escape the Polish forces.

The Orthodox clergy apparently had a different view of the uprising. When interrogated by Muscovite voevodas,

the monks of the Hustynia Monastery stated openly that the Cherkasians did not want to be under the rule of the nobles and became unruly as before, and killed and robbed officials, Poles, and Jews in the towns, and burned Roman Catholic churches in the towns. That is why the Poles are killing them, the Cherkasians, and not for the faith.

It is clear from the voevoda’s report that this interpretation of events was based on the words of the brother of Crown Field Hetman Mikołaj Potocki, Stanislaw, who visited the monastery at the time. Nevertheless, the very fact this view was accepted by monks of the Hustynia Monastery, located far to the east, who cultivated notions of resettling in Muscovy, testifies to a serious degree of estrangement between Cossackdom and the Orthodox clergy during the uprising, as well as to skepticism on the part of the clergy about the Cossacks’ sincerity in the use of religious slogans. Even as they complained of Mohyla’s alleged conversion to Catholicism and his acceptance of the patriarchal title from the pope (a reference to plans for a universal union initiated by the palatine Aleksander Sanguszko), the Hustynia monks, who were influenced by the long-time supporter and protégé of the Cossacks, Isaia Kopynsky, did not side with the Cossacks, but looked to Muscovy for deliverance.

If the uprising of 1630 impressed itself on the consciousness of the Lviv chronicler as a religious war, that of 1637–8 held no such significance for him. In describing the events of 1637 in Ukraine, the chronicler wrote as follows about the actions of the Cossacks prior to the arrival of the Commonwealth forces:

And in Ukraine the Cossacks rebelled and treated the Poles with contempt, killed the Germans like flies, burned towns, slaughtered the Jews like chickens, some burned monks in Roman Catholic churches, while others threshed grain, rode about seizing herds, and salted meat in barrels, preparing food for themselves.

It would appear that the chronicler did not condemn Cossack attacks on Poles, Germans, and Jews, who represented non-Orthodox confessions, but neither did he respond to them with enthusiasm.

The role of the religious factor in the uprising of 1637–8 was quite different from its role in the previous revolt of 1630. One of the differences was that even the apparent unity of the Orthodox hierarchy and the Cossack officers, which still existed in 1630, had vanished completely by the middle of the decade. In the mid-seventeenth century some Polish authors retrospectively attributed the uprising of 1637–8 to Cossack dissatisfaction with the ecclesiastical reforms of Petro Mohyla. An anonymous author of a treatise on ways to put an end to the Khmelnytsky Uprising presented the history of the rebellion of 1637–8 as follows: the Cossacks became angry with the metropolitan and then with the nobility, which led the Commonwealth to intervene and put down the uprising by force of arms. He enumerated the positive changes enacted by Mohyla and noted that because of them, the metropolitan had been suspected of introducing the Union. The Cossacks had allegedly wished to drown Mohyla in the Dnipro because he erected a cross resembling a Catholic crucifix opposite St Sophia’s Cathedral and added a cupola like that on a Roman Catholic church to the restored Church of the Holy Savior. Mohyla allegedly had to flee Kyiv for his life.

Cossackdom’s growing tendency to exploit religion in order to legitimize anti-government revolts inevitably disturbed not only official circles but also the Orthodox hierarchs, who were attempting to free themselves from the Cossacks’ embrace and reach a compromise with the government. Thanks in part to this common denominator in the attitudes of the government and the Orthodox hierarchy toward the Cossacks, the two sides managed to achieve a long-awaited compromise during the metropolitanate of Petro Mohyla. Even so, this success in relegating the Cossacks to the periphery of relations between the Kyivan Orthodox metropolitanate and the Commonwealth government proved only temporary. Considering in retrospect the stages of Cossack politics from the hetmancy of Petro Sahaidachny to the great revolt led by Bohdan Khmelnytsky, one may conclude that Cossackdom needed a religion irreconcilable with the Catholic faith of the Polish–Lithuanian Commonwealth so as to legitimize its opposition to that state and its ultimate armed uprising against it. The Cossacks also required a religious consciousness with a powerful national component in order to mobilize support for their revolts in Ruthenian society by means of religious and ethnic appeals.


Biedna Klementyna, czyli „polska” wiki


The solemnisation of the marriage of Prince James Francis Edward Stuart and Princess Maria Clementina Sobieska (Montefiascone 1 September 1719) by Agostino Masucci (1735, Scottish National Portrait Gallery)


Wielokrotnie wskazywałem na tendencyjność „polskiej” wikipedii – np. wpisy nt. polskiego Kościoła są tam, delikatnie mówiąc, wypaczone, a z kolei niektóre tematy (szczególnie te żydowskie) w ogóle nie istnieją, pomimo szerokich omówień po angielsku itp. itd. Kolejny szczyt został osiągnięty przy okazji wnuczki Jana III. Oto co po polsku napisali:

Maria Klementyna Sobieska herbu Janina (ur. 17 lipca 1701 w Oławie, zm. 17 stycznia 1735 w Rzymie)… Po urodzeniu drugiego dziecka, pogrążona w depresji, opuściła męża i synów. Zamieszkała w klasztorze św. Cecylii w Rzymie, gdzie poświęciła się modlitwie i ascezie. Wkrótce zmarła (zagłodziła się na śmierć) i została pochowana w podziemiach Bazyliki św. Piotra na Watykanie.”

Tymczasem, po angielsku mamy odpowiednio taki tekst:

The married life of James and Maria Clementina proved turbulent and unhappy. Reportedly, James initially had a favorable impression of her because of her beauty, while she disliked him because of his lack of it, as well as his passive nature. She befriended the governess of her son, a Mrs Sheldon, who became her confidant and favourite. On the other hand, she disliked the influence of James’ favourite John Hay of Cromlix and his wife Marjorie, and reportedly, she suspected James of having an affair with Marjorie Hay.

In 1725, soon after their second child’s birth, James fired Sheldon and appointed James Murray as the guardian of their sons against the wishes of Maria Clementina. She left him and went to live in convent of St. Cecilia in Rome with her favorite Sheldon and the rest of her personal retinue. She accused her husband of adultery, while he said it was sinful to leave him and her children. Upon the advice of Cardinal Alberoni, who claimed it was her only chance to gain support against her husband, Maria Clementina claimed that James wished to give his son a Protestant education. This claim secured her the support of the Pope as well as the Kingdom of Spain against James and the sympathy of the public when she demanded that James remove the Duke of Dunbar and the Hays from his court and reinstate Sheldon in her position. In April 1726, James granted her sons permission to visit her. The whole affair was seen as a scandal in Europe and reported about by anti-Jacobite agents in Rome. In May 1727, through the mediation of the duke of Liria, James removed the Hay couple from his court, and in January 1728, Maria Clementina and James reconciled in Bologna.

In practice, however, Maria Clementina and James lived the rest of their marriage separated: James preferred to reside in Albano, while Maria Clementina lived in the Palazzo Muti in Rome. She was prone to depression, spending much of her time praying and submitting to religious fasting and other Catholic ascetic rituals, which is thought to have played a role in the fact that she never conceived again. Her sexual relations to James soon discontinued; they seldom dined together, and though they were officially reconciled, she preferred to avoid him outside formal occasions. Maria Clementina did perform the ceremonial functions she had as Jacobite queen: in June 1729, for example, she gave an audience for Montesquieu. Her favourite Mrs Sheldon did not officially reside at the Jacobite court, but she provided her with a residence close to it, and kept her as a confidante. Her relation to her younger son was not close, as he was his father’s favourite, but she was close to their elder son Charles, who was his mother’s favourite: during an illness of Charles in 1732, for example, Maria Clementina tended to him despite the fact that he fell ill in Albano and she was thus forced to meet James.

Her health was weakened by her ascetic life style and deteriorated as the years went by. Maria Clementina died at the early age of 32 on 18 January 1735. She was interred with full royal honors in St. Peter’s Basilica in Rome. Pope Clement XII ordered that she have a state burial. Pope Benedict XIV commissioned Pietro Bracci (1700–1773) to sculpt a monument to her memory, which was erected in the Basilica.”


Ormianie w Polsce i w… East India Company

Konsekwencją unii było zawężenie horyzontów nacji ormiańskiej w Polsce do granic wspólnoty katolickiej, co doprowadziło do zerwania łączności ze światem ormiańskim wiernym tradycyjnemu Kościołowi. Unia zlikwidowała też barierę dzielącą Ormian od Polaków, ale nie pociągnęła za sobą automatycznie polonizacji. Osobny obrządek ormiański pozostał etnicznym wyróżnikiem Ormian wewnątrz społeczeństwa polskiego. Nadal praktykowane były też małżeństwa w obrębie własnej grupy etnicznej.”


Rozbiór Armenii między Bizancjum a państwo Turków Seldżuków w roku 1080 spowodował masową emigrację Ormian z ojczyzny, m.in. na Ruś. Prawdopodobnie po najazdach mongolskich w XIII wieku kolonie ormiańskie na Rusi zostały zasilone nową falą emigrantów z Armenii zakaukaskiej. W państwie polskim Ormianie znaleźli się w połowie XIV wieku, po przyłączeniu przez Kazimierza Wielkiego [ III ] Rusi Halickiej ze Lwowem, gdzie istniało ich znaczące skupisko. W 1356 r. król Kazimierz zatwierdził odrębność religijną, samorządową i sądowniczą Ormian lwowskich, a w 1367 r. zezwolił ich biskupowi Grzegorzowi na wykonywanie jurysdykcji biskupiej i budowę katedry w mieście.

Przywileje Kazimierza Wielkiego [ III ] i jego następców tworzyły podstawę prawno-polityczną bytu Ormian w Polsce. Odtąd liczba ich na wschodzie Polski wzrastała, osiedlali się w coraz to nowych miastach, takich jak Kamieniec Podolski, Bar, Brzeżany, Tyśmienica, Kuty, a nawet Kazimierz nad Wisłą, a od XVI wieku w licznych miastach prywatnych (Zamość, Jazłowiec, Stanisławów, Horodenka, Mohylów Podolski i in.).

Gminy ormiańskie w Polsce miały własny samorząd i rządziły się według zwyczajowego prawa (tzw. Datastanagirk) przeniesionego z Armenii, a opracowanego ok. 1184 przez Mychitara Gosza. Zatwierdzony przez Zygmunta Starego w 1519 tzw. Statut ormiański oparty był głównie na Datastanagirku, ale uwzględniał przepisy ogólnego prawa polskiego; była to próba uregulowania konfliktów narodowościowych w miastach (gł. we Lwowie) i zatargów pomiędzy miastem a Ormianami, spowodowanych przez odrębność i uprzywilejowane stanowisko Ormian. Statut ormiański, uzupełniony głównie dekretem Jana III, pozostawał w użyciu do 1780/1781 roku, tj. do zniesienia oddzielnych sądów ormiańskich.

Większość Ormian zamieszkujących Polskę zajmowała się handlem ze Wschodem i wkrótce handel ten niemal całkowicie zdominowali. Inni parali się złotnictwem, produkując często wspaniałe wyroby. Inni wreszcie rozwinęli w Polsce produkcję dywanów.

Większość polskich Ormian była dobrze wykształcona. Dzięki kontaktom handlowym ze Wschodem potrafili posługiwać się orientalnymi językami, z czego korzystali często królowie i panowie polscy – większość oficjalnych poselstw do Persji czy Turcji była sprawowana właśnie przez Ormian. Bogaci kupcy ormiańscy nieraz pożyczali pieniądze wiecznie cierpiącym na brak funduszy polskim królom.

Często podkreślana jest pierwszorzędna rola Ormian w orientalizacji polskiej kultury szlacheckiej. To Ormianie współkształtowali sarmackość, sprowadzając do Polski m.in. nieodłączny atrybut sarmaty – strój kontuszowy, popularną wśród szlachty szablę ormiańską czy liczne egzotyczne przyprawy i ozdoby. …

Ormianie zamieszkujący od XIV w. wschodnie miasta Rzeczypospolitej, a zwłaszcza Lwów, Kuty, Kołomyję, Kamieniec Podolski i Mohylów Podolski nad Dniestrem wzięli udział w unii brzeskiej. Pod względem kościelnym posiadali własne biskupstwo we Lwowie, zależne od patriarchatu eczmiadzyńskiego Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego. Unią Ormian Polacy zaczęli interesować się jeszcze w XVI w. ks. Andrzej Lubelczyk zajął się problemem chrztu ormiańskiego, któremu poświęcił dziełko Baptismus Armenorum (1544). …

Nie brakło tendencji unijnych wśród samych Ormian. Wydaje się, że zwolennikiem unii był arcybiskup Grzegorz (1562–1568) i jego następca arcybiskup Barsumas Bogdanowicz (1575–1584). Na początku 1626 r. przybył do Lwowa eks-katolikos Eczmiadzynu Melchizedech, otwarty zwolennik unii z Kościołem rzymskim. On to udzielił sakry biskupiej ks. Mikołajowi Torosowiczowi (1627–1681) na ormiańskie arcybiskupstwo we Lwowie (8 stycznia 1627), który przyjąwszy sakrę wbrew woli kleru i reszty Ormian, szukał oparcia u katolików. Dlatego w 1629 r. złożył prywatne wyznanie wiary na ręce metropolity łacińskiego J.A. Próchnickiego, a 24 października 1630 r. powtórzył to uroczyście w kościele karmelitów lwowskich. Zastrzegł się jednak, że zachowa tradycyjne ceremonie i liturgię oraz ormiański kalendarz kościelny. Tego samego dnia odprawił uroczystą mszę św. w obrządku ormiańskim w archikatedrze łacińskiej we Lwowie.

Ten gest nie zjednał jednak Torosowiczowi wszystkich Ormian, a do swej katedry mógł wejść tylko z pomocą magistratu. Otoczony opieką nuncjusza papieskiego H. Viscontiego i króla Zygmunta III udał się w 1634 r. do Rzymu, gdzie wobec Urbana VIII powtórzył wyznanie wiary katolickiej i otrzymał od papieża tytuł arcybiskupa metropolity z jurysdykcją na Polskę, Mołdawię i Wołoszczyznę. Zawarta w ten sposób unia kościelna natrafiła na olbrzymie trudności ze strony Ormian. Natomiast wspomagali ją walnie jezuici, a także teatyni, którzy po 1664 r. zajęli się wychowaniem ormiańskiego kleru. Sam arcybiskup, niezwykle konfliktowy, wybrał się powtórnie do Rzymu w 1643, by szukać tam pomocy materialnej i moralnej. Podróże te, wznawiane później, nie przyniosły pełnego rozwiązania sporu wśród Ormian lwowskich. Na pełną akceptację unii przez kler i resztę Ormian wpłynęli teatyni, a zwłaszcza o. Klemens Gołano, niegdyś misjonarz wśród Ormian w Azji Mniejszej. W 1664 r. otworzył on we Lwowie papieskie kolegium dla Ormian. On to wpłynął decydująco na recepcję unii wśród ogółu Ormian, a ugruntował ją jego następca, arcybiskup Wartan Hunanian. Szacuje się, że około 1660 r. Kościół katolicki obrządku ormiańskiego w Polsce liczył około 3500 wiernych, 20 księży i 15 kościołów. Wierni już wówczas byli bardzo mocno spolonizowani. …W wiekach XVIII i XIX kościoły ormiańskie, już (ormiańsko–katolickie), budowane przez bogate ormiańskie kolonie, były niejednokrotnie jedynymi kościołami katolickimi w mniejszych miejscowościach kresowych. Z tego powodu bardzo często Polacy – z braku własnych – uczęszczali do nich na nabożeństwa. Kazania w nich głoszone były po polsku, z uwagi na fakt, że język ormiański był przez polskich Ormian coraz mniej używany. …

Warto wspomnieć, że autorem tekstów do tak znanych pieśni kościelnych jak Nie opuszczaj nas i Chwalcie łąki umajone był urodzony w rodzinie ormiańskiej ksiądz Karol Antoniewicz (1807–1852), zaś kompozytorem melodii „Chorału” Kornela Ujejskiego – Józef Nikorowicz (1827–1890). …

W okresie II wojny światowej społeczność ormiańska w Polsce poniosła dotkliwe straty. Eksterminowani zarówno przez Sowietów (jako warstwa inteligencka i bezkompromisowo propolska), jak i hitlerowców (którzy z powodu egzotycznego wyglądu często brali ich za Żydów). Ormianie, deklarujący ścisły związek z kulturą i państwowością polską padli również ofiarą rzezi wołyńskiej oraz Czystki Etnicznej w Małopolsce Wschodniej (19 kwietnia 1944 nacjonaliści ukraińscy z UPA wymordowali mieszkańców kresowej miejscowości Kuty nad Czeremoszem, w tym kilkuset Ormian). Mimo to wielu polskich Ormian wykazało się wspaniałą postawą patriotyczną, np. ks. Dionizy Kajetanowicz, ostatni administrator archidiecezji lwowskiej obrządku ormiańskiego, uratował setki Żydów, wydając im fikcyjne metryki chrztu w obrządku ormiańskim, a wielu, jak ppłk Walerian Tumanowicz, wstąpiło do AK. Leon Krzeczunowicz działał w organizacji Uprawa. Po zakończeniu II wojny światowej pozostałych przy życiu Ormian, wraz z wielu mieszkańcami Kresów przesiedlono na Ziemie Odzyskane.”

Ormianie we Lwowie tworzyli gromadę, na czele której stał wójt. Do składu rady starczych wchodziło 12 najbogatszych ormian lwowskich. Gmina żyła zgodnie z tradycjami ormiańskimi, korzystała z prawa ormiańskiego, miała swe instytucje społeczno-kulturalne, posiadała sąd, szkoły, szpital, bank, bibliotekę. W 17 w. istniała drukarnia ormiańska Ter-Gowganesa Karmatenianca, w której był wydrukowany ormiański „Psałterz” (1616r.) i „Modlitewnik” (1618r.). Znaczenie tej ostatniej ksiąźki tym większe, że była to jedyna książka, wydana w języku ormiańsko-połowieckim.

Kupcy ormiańscy odegrali bardzo ważną rolę w życiu Lwowa, ale większość ormian to byli rzemieślnicy. Wśród nich szewcy, rytownicy, złotnicy. W małej miennicy lwowskiej pracowali też wyłącznie ormianie, jako jedyni w 15 w. specjaliści od tej sprawy wśród rzemieślników lwowskich. Kolonia ormiańska we Lwowie była bardzo ważnym ośrodkiem kulturalnym. Tu pracowali wybitni ludzie, tacy jak filozof Stefanos Lwowski, historyk i pisarz Symeon Dpik Lechacy. Tu, na ul. Ormiańskiej w latach 1668-69 odbyły się, pierwsze widowiska teatralne, zrealizowane przez uczniów kolegium ormiańskiego.” pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Polscy_Ormianie

Ormianie to „od zawsze” potęga w handlu światowym – oto najlepszy przykład:

The second major trading route was that in Asia, which was mostly used by representatives of the Armenian communities of India, most of them originally from New Julfa. The Armenian presence in India was ancient, and they were in the Indian peninsula a long time before the Europeans arrived there to trade. Initially the European trading companies and colonial authorities in India and the Far East were uncertain whether to treat the Armenian trading communities as competitors or allies. However, eventually the British East India Company and subsequent British colonial authorities found the Armenian trading networks and communities to be worthy allies and useful for their commercial and colonial penetration of the region. In India, Myanmar, Singapore, Java, certain ports of China, the Philippines and elsewhere in the Far East, the Armenian trading firms were involved in import-export enterprises handling spices, textiles, daily commodities, and even opium. In 1688 an eminent Armenian merchant, Khoja P’anos Kalant’ar, acting on behalf of the larger Julfan community of merchants, signed an agreement with the English East India Company in London. The Julfans agreed to transport their silk and other merchandise using English shipping, and in return were granted a number of privileges including equal rights with the English merchants to transport their goods and themselves across the Indian Ocean, as well as tax exemption. After signing the 1688 agreement, many Julfan Armenians began to use English and Indian ships in addition to their own. There are about a dozen recorded examples of Armenian-owned ships sailing the Indian Ocean in the late seventeenth and early eighteenth centuries. Naturally such privileges highlighted the commercial ties of Armenians with many ports in the Far East. Many European merchants willing to facilitate their activities in overland trade in Asia even began to wear Armenian-like costumes. For a period the Armenian flag (an image of a lamb carrying a cross) was also a guarantee of security in the ports of the Far East.

By the eighteenth century, however, the Armenian trading communities in India and the Far East were considered enemies of the East India Company. The British started to persecute them and confiscate their ships as enemy property. As elsewhere, foreign hostility towards the Armenians stemmed from their financial success. In 1783 the British robbed Armenians settling in the Chinese city of Guangzhou. Although the Chinese authorities offered the Armenians protection, most left to resettle in Macao and Indochina. …


Polski gigant z Koniecpola

Podhorce_-_Zamek_01A.jpgNiezdobyty zamek Koniecpolskich w Podhorcach. Budowla w typie palazzo in fortezza.*


Stanisław Koniecpolski herbu Pobóg (ur. w 1591 w Koniecpolu**, zm. 11 marca 1646 w Brodach) – syn wojewody sieradzkiego Aleksandra i Anny Sroczyckiej. Według relacji Karola Ogiera, członka francuskiego poselstwa, z września 1635: Sam hetman jest wysokim mężczyzną… Odznacza się ogromną a niefarbowaną pobożnością i na sztandarze swym umieścił wizerunek Najświętszej Panny. Cały tchnie myślą o rozgromieniu niewiernych narodów, z którymi często walczył i był nawet jeńcem w Konstantynopolu. Nie tylko jest wielkiego ducha, lecz także silnego i wyćwiczonego ciała, tak bowiem ostro i celnie strzela z łuku, że strzałą przebija żelazny pancerz. Ogromna jest jego potęga w Rzeczypospolitej i największa po potędze króla, od którego raz ustanowiony, nie może być już z godności złożony. …Oprócz tego jest kasztelanem krakowskim, dzięki któremu to tytułowi jest pierwszym między świeckimi senatorami Rzeczypospolitej, albowiem arcybiskupi i biskupi idą przed świeckimi… 

W chwili śmierci króla K., wraz z Stanisławem Lubomirskim, Jakubem Zadzikiem i prymasem Janem Wężykiem, należał do tej małej grupy magnatów, od których w dużej mierze zależały dalsze losy Rzpltej. K. też, którego w dodatku zmarły król mianował egzekutorem testamentu, zjawił się w stolicy i wziął udział w obradach konwokacji (1632). …

Wg tradycji, mógł przejechać od zachodniej do wschodniej granicy polskiej, zatrzymując się stale na noc w swych majątkach. Wg rejestrów podatkowych, posiadał w woj. kijowskim 1 499 gospodarstw chłopskich, a w woj. wołyńskim aż 18 548. Do tego należy doliczyć posiadłości w innych województwach oraz liczne starostwa nadane mu przez króla, z barskim i kowelskim na czele. Rezydencję swą założył w Brodach, w nowo wybudowanej wg systemu tzw. nowoholenderskiego twierdzy, a miasto rozbudował i ufortyfikował. Drugą rezydencją był zbudowany dla niego przez Wilhelma Beauplana i Andrzeja dell’Aqua ufortyfikowany pałac w Podhorcach. Ten ostatni – zbudowany w kształcie czworoboku, umocniony fortyfikacjami, otoczony ogrodami urządzonymi na sposób włoski, budził podziw współczesnych. K. dbał o rozbudowę gospodarczą swych dóbr, czego przykładem było założenie w Podhorcach manufaktury jedwabnej w r. 1643. Początkowo sprowadzano pracowników specjalistów z Flandrii, potem z Turcji i Grecji, równocześnie jednak podjęto starania, by przygotować zastęp krajowych specjalistów. Niejaki mianowicie Manuel Korfiński zaznajamiał uczniów z umiejętnością produkowania złotogłowiu robionego na wzór tkanin tureckich. Nauka tej umiejętności miała trwać 12 lat, przy czym z uczniami zawierano odpowiednie umowy i zapewniano im warunki umożliwiające pobieranie nauki. Na licznym dworze hetmana przebywali nie tylko oficerowie, ale i liczni przedstawiciele szlachty. Pod koniec życia hetmana bawił tu w charakterze dworzanina Stanisław Oświęcim, Eliasz Arciszewski i wielu innych.”

Był to bogaty magnat kresowy z ogromnymi posiadłościami na Ukrainie. Przyczynił się do rozbudowy infrastruktury na jej terenie, dbając o rozwój gospodarczy swoich dóbr, w których założył m.in. manufakturę jedwabną, jego dochody wynosiły blisko 500 000 złotych rocznie. Duże zyski czerpał ze stawów i hodowli ryb.

Wzniósł także…  pałac w Warszawie, obecny Pałac Prezydencki. Wszechstronnie wykształcony, przez historyków wojskowości uważany za bodaj najwybitniejszego przedstawiciela polskiej sztuki wojennej XVII w. Został wyróżniony wraz z synem Aleksandrem w roku 1637 przez cesarza Ferdynanda III tytułem księcia Świętego Cesarstwa Rzymskiego.”

A tak o hetmanie Koniecpolskim pisał Dawid Wurm w swoim dziele pt. Z dziejów żydostwa brodzkiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej Polskiej (do r. 1772), wyd. 1935:

„W roku 1629. przechodzą Brody drogą sprze­daży w ręce Stanisława Koniecpolskiego. Ten osiedla się tu na stałe i dąży do gospodarczego podniesienia miasta. Ufortyfikował je, zbudował szkołę (akademję brodzką), założył fabrykę jedwabiu, popierał rozwój przemysłu złotniczego, głównego źródła dochodu ludności brodzkiej w ciągu XVII w. Równocześnie zatwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje miasta a nadto uzyskał w roku 1633. od Władysława IV. specjalny przywilej, mocą którego król zrównuje Brody z większemi centrami handlowemi w Polsce. Nadaje im prawo składu i zwalnia je na czas nieograniczony od szeregu opłat celnych, na lat zaś 15 od wszelkich opłat pub­licznych.

Ówczesne mieszczaństwo brodzkie korzystało z tych przywi­lejów, co w wysokim stopniu przyczyniło się do rozwoju handlu i przemysłu, jedwabnictwo, złotnictwo, młynarstwo, gorzelnictwo, wyrób potaszu, pędzenie smoły i dziegciu, fabrykacja prochu strzelni­czego, wytapianie rudy żelaznej, wypalanie cegły i węgla drzewnego — oto gałęzie przemysłu ówczesnych Brodów. Dziedzic miał widocznie mało zaufania do zdolności twórczych tubylców i dlatego sprowadza obce elementy dla ożywienia ruchu handlowego i przemysłowego miasta. Są to Szkoci, Ormianie i Grecy. Szkoci byli pierwszymi. Suzański wylicza w okresie 1633 -1648 około 30 kupców szkockich, zamieszkałych w Brodach. Nie umieli się tu jednak zaaklimatyzować mimo dalekoidące przywileje, nada­wane im przez pana, czasami wbrew słusznym interesom innych mieszkańców miasta.

Równocześnie sprowadza dziedzic — Ormian. Celem zachęcenia ich do stałego osiedlenia się w Brodach, nadaje im specjalne upra­wnienia, bierze ich w opiekę i zapewnia im pełne bezpieczeństwo. Tak np. notują księgi miejskie pod r. 1638 tego rodzaju zobowiąza­nie dziedzica, na rzecz Marka Serhjowicza i Mikołaja Zacharjasza Markowicza, rozciągając je nadto na każdego innego kupca or­miańskiego, któregoby do miasta sprowadzili. W r. zaś 1647. po­ twierdza on Ormianom przybyłym z Jazłowca ich prawa, jakie oni tam mieli. Kupcy ormiańscy zaczynają się też w 40-tych latach XVII w. dość żywo w Brodach osiedlać i zajmują m. i. placówki w okolicach „koś­cioła łacińskiego“. Do końca tegoż wieku zachowują swą odrębność religijną, sądowniczą i samorządową i dzięki dobrobytowi ekono­micznemu zyskują znaczenie, nawet czołowe stanowisko w mieście.

Do rozwoju przemysłu a przedewszystkiem jedwabnictwa i złotnictwa, przyczynili się najwięcej Grecy. Pierwszym fabrykantem jedwabiu był Emanuel Korfinski (z wyspy Korfu), który wspólnie z pomocnikami Grekami, zdobył dzięki opiece pana, wielki majątek.

Resumując powyższe, można politykę Koniecpolskiego wobec miasta scharakteryzować jako wybitnie dodatnią. W stosunku nato­miast do Żydów, jako ludności tubylczej, niema polityka Koniec­polskiego żadnego określonego charakteru. Nie licząc się zupełnie z faktem, że Żyd — tubylec musi się borykać ze wzrastającą konku­rencją ormiańsko -szkocko – grecką, faworyzuje nadal przybyszów, ze szkodą dla ludności osiadłej. Żyd brodzki nie ustępuje jednak ze zdobytej placówki gospodarczej i zamierza przetrwać ciężki okres wewnętrznych zmagań. Ze zdwojoną czujnością koncentruje wszystkie swoje siły, całą utajoną energję, wrodzoną przemyślność, oddziedziczoną rzutkość i — tak uzbrojony — występuje śmiało na arenę walk gospodarczych.”


PS. Niezdobyta twierdza Brody:

br2.jpg Plan


*) „W czasach świetności zamku, za wejściem przez loggię z tarasu znajdował się pierwszy szereg bogato zdobionych sal oraz pokój warty. Za nim mieściła się sala rycerska wyposażona w 8 okien oraz wypełniona rynsztunkiem husarskim i liczną bronią. W jej sąsiedztwie znajdowała się sala karmazynowa oraz pokój chiński, sala złota i zwierciadlana, pokój mozaikowy i sala żółta, sala zielona (w której zgromadzono 106 obrazów Szymona Czechowicza) oraz kaplica. Ściany wszystkich sal pokrywały artystyczne boazerie, stiuki (wykonane przez Falconiego), malowidła, sztukaterie, adamaszki, lustra weneckie oraz rzeźbione ramy obrazów o tematyce historycznej (pędzla van der Baana) i mitologicznej. Na sufitach umieszczono plafony, sławiące zasługi Koniecpolskiego. Posadzki sal wykonano z marmuru oraz jego imitacji. W salach znajdowały się marmurowe kominki, piece z kafli gdańskich, ozdobne pająki i świeczniki. Stylowe meble, kolekcje dzieł sztuki i pamiątek rodzinnych dodawały wnętrzom wyjątkowego splendoru. Trofea z bitew z Turkami i Tatarami, głównie kobierce i namioty wschodnie zgromadzono na parterze, w komnatach prywatnych właścicieli. Na tej kondygnacji mieściła się też cenna biblioteka i archiwum Koniecpolskich i Rzewuskich. Przechowywano tu m.in. dokumenty i listy hetmana Iwana Mazepy. Pięknem zamku zachwycał się m.in. król Władysław IV Waza, przebywając w nim w 1646 razem z żoną, Marią Ludwiką.

**) „Około 1610 r. następny właściciel Koniecpola – hetman Stanisław Koniecpolski ustanowił cechy: kowalski, stolarski, szewski, krawiecki, rzeźnicki oraz konwisarski, sukienniczy i kotlarski. Dzięki hetmanowi w XVII w. funkcjonowała prawdopodobnie w Koniecpolu kolonia akademicka, która miała być podporządkowana Akademii Krakowskiej.”

„Pierwotnie na miejscu obecnego pałacu stał drewniany dwór, który był siedzibą rodziny Koniecpolskich. Zespół pałacowo-parkowy powstał z inicjatywy wojewody sieradzkiego Aleksandra Koniecpolskiego. To on rozpoczął budowę renesansowego pałacu w 1603 r., którą to dokończył po jego śmierci w 1610 r. jego syn – hetman Stanisław Koniecpolski w I poł. XVII w. Budowa zamku nadzorowana była przez mistrzów murarskich – najpierw Piotra Bianco (Bliank) z Krakowa, a następnie Floriana z Wielunia. Pałac według planów budowniczych posiadał mury obronne i fosę i miał pełnić funkcję obronną. …Bracia Walewscy sprzedali go następnie za bezcen podstawionemu przez Jerzego Aleksandra Lubomirskiego – Aleksandrowi Walewskiemu, miecznikowi sieradzkiemu… W 2015 roku pałac kupił przedsiębiorca Robert Pach***.”

***)”Robert Pach, przedsiębiorca z województwa świętokrzyskiego, zajmujący się m.in. gospodarką odpadami, kupił pałac Potockich w Koniecpolu. On sam nie chce mówić jakie ma plany związane z zabytkiem. -Nie ma sprecyzowanych planów co do obiektu – mówi krótko przedstawicielka jego biura. …

Zabytek sprzedał, mieszkający na stałe we Francji, Paweł Potocki, wnuk brata ostatniego przedwojennego właściciela majątku. Za ile ? Strony kontraktu nie ujawniają ceny. Ale gdy Paweł Potocki w 2012 roku decyzją Naczelnego Sądu Administracyjnego odzyskał cały kompleks pałacowo-parkowy (5 hektarów parku) wystawił posiadłość na Allegro za 3,5 mln zł. Złożył też gminie ofertę sprzedaży swoich włości za 2,5 mln złotych.

Gmina dawała 1,6 mln zł i do transakcji nie doszło. Władze samorządowe Koniecpola uważają roszczenia odzyskania pałacu przez Potockich za nieuzasadnione, ponieważ spalony w czasie wojny pałac został w latach 1956-1959 odbudowany przez ówczesne Koniecpolskie Zakłady Płyt Pilśniowych. Przez kilkadziesiąt lat był utrzymywany przez gminę. Sąd jednak przyznał prawo do zabytku spadkobiercom ostatnich właścicieli. Burmistrz Koniecpol Ryszard Suliga zwraca uwagę, że z pałacu musiał się wyprowadzić dom kultury. A z zaplecza pałacu nieduży hotel należący do Ośrodka Sportu i Rekreacji. Chociaż został wybudowany po wojnie stał się częścią pałacowych dóbr zgodnie z podstawową zasadą własności, że do tego należy nieruchomość, kto jest właścicielem gruntu na którym stoi. Nowy właściciel jest gotów wynajmować miastu hotel m.in. z pokojami gościnnymi i pomieszczeniami użytkowanymi przez klub sportowy za 4,2 tys. zł czynszu miesięcznie. Ale zadłużonej gminy, realizującej program naprawy finansów pod nadzorem Ministerstwie Finansów, nie stać na taki wydatek.”

Bractwa, Grecy i żydowscy arendarze

Kończąc wątek fanariocki, obiecałem z kolei przyjrzeć się roli Ormian. W efekcie, nie tylko nie znalazłem żadnych tropów wskazujących na ich udział w rewolcie Chmielnickiego, ale coś wręcz przeciwnego:

Hetmański wywiad korzystał z różnorakich źródeł informacji. Cenne dane pochodziły od legacji na Krym lub do Stambułu. Przyjęcie polskich posłów było wskazówką, co do nastrojów panujących na sułtańskim bądź chańskim dworze. Hetmani chętnie wysyłali również szpiegów zbierających informacje, zwłaszcza na temat wielkości i wyposażenia tureckiej armii. Informacja, jak każdy towar, miała swoją cenę, dlatego też w hetmańskich wydatkach rezerwowano odpowiednie sumy dla informatorów, którymi byli Polacy wysyłani ze szpiegowskimi misjami, bądź mieszkańcy Imperium Osmańskiego. Szczególnie cenne były informacje zdobywane przez polskich kupców na stambulskim bazarze. Turcy wyśmiewali bazarowy wywiad, ale nie zdawali sobie sprawy, ile cennych informacji można było zdobyć wśród kupieckich kramów i składów. W tej działalności specjalizowali się zwłaszcza zamieszkujący w Polsce kupcy ormiańscy. Dzięki znajomości języków, obyczajów, posiadanym kontaktom byli wprost nieocenieni dla polskiego wywiadu.

Za to, wiele do myślenia dają informacje nt. Greków działających wówczas we Lwowie:

Analiza zawodowej, prawnej i społecznej aktywności Greków we Lwowie w XVI i XVII wieku pozwała na wyróżnienie następujących kategorii greckich mieszkańców tego miasta:

1) kupcy przybywający czasowo na jarmarki;

2) kupcy mający stałe placówki handlowe lub swoich handlowych przedstawicieli we Lwowie;

3) greccy członkowie bractwa stauropigialnego, których obejmowało prawo miejskie;

4) nauczyciele szkoły prawosławnej, mnisi i rzemieślnicy.

Jeżeli pierwsza, największa liczebnie kategoria tylko okresowo wspomagała żywioł grecki we Lwowie, to następne zasługują na większą uwagę i dokładniejszą analizę. …z roku na rok liczba Greków wzrastała. według obliczeń w XVI i na początku XVII wieku odnotowano na lwowskim rynku działalność ok. 700 kupców greckich.

Największe zagrożenie dla handlu winem dla lwowskich Greków nastąpi dopiero od 1567 roku, kiedy Zygmunt ІІ August wyda dla wpływowego na dworze sułtańskim Żyda J. Nassiego pozwolenie na wolny handel winem w Polsce. Ta sprawa wywołała niepokój szczególnie we Lwowie. Dzięki zgodnym działaniom Grecy doprowadzili jednak spółkę Nassiego do upadku. Ciekawie, że ta sytuacja była jednym z nielicznych epizodów, w których Grecy zostali aktywnie wsparci przez kupców ormiańskich. …

Następnym wątkiem, który pozwala ujawnić odrębność lwowskich Greków od reszty obywateli miasta, jest interesujące zjawisko podejmowania działalności szpiegowskiej przez najbardziej znanych spośród ich grona dla dobra odnowienia niepodległego państwa greckiego. Po upadku Konstantynopola Grecy mieszkający na terenach od Stambułu do Lwowa i Moskwy na różne sposoby walczyli o realizację tej idei. Wielu z nich liczyło na wykorzystanie konfliktu między Polską, Carstwem Moskiewskim i Turcją na korzyść swojego narodu. Zbyt aktywna działalność, szczególnie greckich duchownych, budziła niepokój we wspomnianych trzech państwach. Królowie polscy wiedzieli o tym, że wielu spośród wędrujących Greków para się działalnością szpiegowską. Do starostów ukraińskich wysyłano listy z poleceniem zwracania szczególnej uwagi na duchownych greckich przekraczających granice. Grecy brali udział w każdej prawie delegacji przekraczającej polską granicę na drodze do Moskwy.

Niestety, wskutek trudnej sytuacji, która zaistniała dla Polski po powstaniu Bogdana Chmielnickiego, część lwowskich Greków zmieniła swoje opcje polityczne na korzyść Moskwy. Informatorem rosyjskim był znany we Lwowie Grek Jerzy Papara. W rozmowie z rezydentem rosyjskim w Polsce Borisem Michajłowem w 1692 roku chwalił się on swą współpracą jako informator oddający usługi jeszcze dla wielkiego Księcia Alekseja Michajłowicza. Podobne kontakty miał też jego bratanek – Kiriak Papara. Inny Grek, członek bractwa stauropigialnego Kiriak Isarowicz, aktywnie wspomagał informacjami następnego rezydenta rosyjskiego – Wasilija Tiapkina. Agentem był również Grek Piotr Affendyk. Większość z tych Greków opuściła miasto po nieudanej dla Rosjan wyprawie cara Piotra I na Turków w 1711 roku. Jednak ich usługi zostały docenione i z czasem zostali oni przyjęci na służbę carską, osiągając wysoką pozycję społeczną. Do ostatniej grupy, nielicznej, ale bardzo zasłużonej dla diaspory i wspólnoty prawosławnej, należą nauczyciele greccy, którzy pracowali w szkole działającej przy Cerkwi ruskiej.”

Owe bractwo stauropigialne podlegało bezpośrednio patriarsze, a we Lwowie inicjatorami „utworzenia bractwa byli prawosławni (gł. ruscy) kupcy i rzemieślnicy: Jurij Rohatyniec, Iwan Rohatyniec, Iwan Krasowski, Ł. Małećkyj, Konstanty Korniakt [najsłynniejszy lwowski Grek] i inni. Jego statut został zatwierdzony w styczniu 1586 przez patriarchę antiochijskiego Joachima IV. Statut ten gwarantował zwierzchność nad nowymi powstającymi bractwami i kontrolę nad duchowieństwem, w tym biskupami. Wkrótce bractwo wystąpiło o prawo stauropigii i je otrzymało. Statut bractwa lwowskiego był wzorem dla kolejnych bractw powstających na ziemiach ukraińskich. Lwowskie Bractwo Uspieńskie założyło w 1586 szkołę bracką (drugą po wileńskiej), otrzymując specjalny przywilej od patriarchy antiocheńskiego Joachima V. …Działalność bractwa wspierał książę Konstanty Wasyl Ostrogski.

Bractwo walczyło przeciw narzucaniu siłą postanowień unii brzeskiej, sprzeciwiało się próbom zdominowania Lwowa przez szlachtę, wspierało samorząd miejski. Posiadało również własną drukarnię. Wspierało również w latach 1591-1629, korzystając z wsparcia Mołdawii i Moskwy, budowę cerkwi Uspieńskiej, ufundowało również szpital.

Od połowy XVII wieku rola bractwa malała. W 1708 zostało zmuszone do przyjęcia unii brzeskiej, a po I rozbiorze zostało rozwiązane w 1788 przez władze austriackie, w ramach tzw. kasaty józefińskiej. Na jego bazie w tym samym roku, dekretem cesarza Józefa II, utworzono Instytut Stauropigialny.”

Przy czym, pierwsze „bractwo cerkiewne powstało w Wilnie około roku 1450, w oparciu o cech kuśnierzy. Bractwa objęty swoją działalnością kwestie wyznaniowe, kulturalno-oświatowe i społeczno-polityczne. Nie były organizacjami masowymi, liczyły maksymalnie kilkudziesięciu członków, lecz skupiały najaktywniejszą część społeczności prawosławnej. Bractwa działały w każdym większym mieście, czasem kilka – przy każdej cerkwi.”

To tyle w „greckim temacie”, ale trzeba mi tu zakończyć fragmentami Historii Żydów, T.5 ŻYDZI W POLSCE (1890) autorstwa Hilarego Nussbauma**:

„Powstanie Kozaków pod duchownym przewodnikiem Nalewajką, dla zrzucenia z siebie jarzma niewoli, nie udało się, i to niepowodzenie powiększyło jeszcze ich ucisk. Szlachetne rody wspomnionych wyż. planta­torów na Ukrainie i w Małorossyi***, obarczały kozaków uciążliwymi podatkami, oddając pobór tychże w dzier­żawę swoim żydowskim agentom. Kozacy musieli np. od każdego nowonarodzonego dziecka i od każdej nowo-zaślubionej pary, pewny podatek uiszczać. Ażeby zaś nie mogli ominąć tego podatku, oddano żydowskim dzier­żawcom klucze od greckich kościołów, a ile razy ksiądz chciał dopełnić aktu chrztu, albo ślubu, musiał od ży­dów za okupem klucza się dopraszać.

Stąd to powstawały w tych stronach coraz li­czniejsze gminy żydowskie. Magnaci chcieli z Kozaków mieć intratnych niewolników, Jezuici chcieli z greckich wyznawców robić rzymskich katolików, a żydzi tłumnie osiedlili się w tych prowincyjach, aby się wzbogacić i odegrać rolę Panów nad tymi parjasami. Żydzi udzielali rady dziedzicom kolonij, jak koza­ków najbardziej uciskać, poniżać i wyskiwać, żydzi przy­właszczyli sobie nad kozakami władzę sądownictwa i do­radzali im w kościelnych sprawach. Nic dziwnego, że niewolniczo traktowani Kozacy, żydów, z którymi żyli w ciągłej styczności, jeszcze więcej nienawidzili niż nie­przyjazną szlachtę i wrogie duchowieństwo. Winni byli żydzi przewidzieć, jaki los ich czeka, w razie dźwignięcia się z niedoli tych najzaciętszych ich nieprzyjaciół. Już przy powtórnem powstaniu pod przewodnictwem obranego przez nich samych hetmana Pawluka (1638), jakkolwiek krótko ono trwało, zdołali jednak kozacy 200 żydów zabić i kilka synagog zburzyć. Niemniej jednak dopomagali żydzi do większego ujarzmienia nieszczęśliwych z powodu dokonanego rokoszu.

Przyczniła się do tego nierozważnego postępowa­nia żydów, puszczona wtedy wieść na mocy kłamliwych wskazówek Zoharu o mającym się zjawić w r. 1648 Messyjaszu, a ta nadzieja rychłego zbawienia i osiągnięcia najwyższej samoistności, pozbawiła żydów wszel­kich względów, jakiemi dotąd względem inowierców się powodowali. Ale rychło nastąpiło krwawe rozczarowanie i stra­szny odwet dotknął zarówno winnych, jak niewinnych. …

Chmielnicki, przed którym cała Polska przez kilka lat drżała, który pierwszy dał Rossyi sposobność wmięszania się w sprawy Rzeczypospolitej, był i dla żydów strasznym biczem, który ich o utratę względnie pomyślnego położenia przyprawił. Chmielnicki został przez żydów osobiście podrażniony, gdy jeszcze zaj­mował stanowisko podrzędne w służbie kozackiej i żył w zależności od domu Koniecpolskiego. Jakiś żyd Zacharjasz Sabilenko naraził go na utratę dóbr i żony. Inny zdradził go, gdy wszedł z Tatarami w porozumienie. Obok krzywd, jakie jego szczep od żydowskich dzierżawców doznawał, miał tedy i swoje własne do pomszczenia. …

Po pierwszem odniesionem zwycięstwie, dzikie hordy rozlewały się po miastach Perejasław, Łubny, Lochowica, na wschód Dniepru między Kijowem a Połtawą, gra­biąc i mordując głównie żydów, którzy nie zdołali uciekać; liczba zamordowanych wynosiła kilka tysięcy. Setki przyjęły na pozór chrzest podług grecko-katolickiego obrządku i tym sposobem życie ocaliły. Szczęśliwymi czuli się jeszcze ci, którzy w jasyr przez Tatarów upro­wadzeni zostali, transportowano ich do Krymu, a z tamtąd przez tureckich żydów byli wykupywani. Cztery gminy żydowskie liczące około 3,000 dusz, uprzedziwszy rzeź, poddały się Tatarom wraz z całem swem mieniem. Dobrze ich traktowano i do Turcyi sprzedano, gdzie współwiercy z całą gotowością spełniali względem obowiązek religijny (pydienszewujum) wykupienia jeń­ców. Gmina w Konstantynopolu wysłała delegata do Hollandyi, by od bogatych gmin zbierać składki na wy­kupienie nieszczęśliwych. …

Ganja z swoją bandą stanął przed warownem miastem Niemirowem, gdzie 6,000 żydów miejscowych i z oko­licznych miast dla ochrony przybiegłych było panami twierdzy i pozamykało bramy miasta. Ale kozacy porozumiawszy się z grecką ludnością miasta, włożyli pol­skie uniformy, by uchodzić za Polaków. Chrześcijanie w mieście nacierali tedy na żydów, by otworzyć bramy swoim przyjaciołom. Żydzi usłuchali i od razu napadnię­ci przez Kozaków i współmieszkańców Chrześcijan, wszyscy prawie w straszliwych mękach zgładzeni zostali.”


**) Nussbaum Hilary (Hillel) (1820 Warszawa – 1895 tamże) – historyk, pisarz, pedagog i działacz gminny; ojciec Henryka N. i Józefa N. Był absolwentem Szkoły Rabinów w Warszawie. Początkowo pracował jako nauczyciel szkoły elementarnej, potem zajął się handlem. Należał do kręgu założycieli synagogi na Nalewkach w Warszawie, zwanej polską (pierwszy dom modlitwy w Królestwie Polskim, w którym – od 1857 I. Kramsztyk wygłaszał kazania w języku polskim). Współtwórca stowarzyszenia Lomde(j) Tora. Pracował w Warszawskiej Gminie Starozakonnych i w wielu instytucjach gminnych (między innymi wieloletni prezydujący w Zarządzie Głównego Domu Schronienia Ubogich i Sierot Starozakonnych). Swe wspomnienia zawarł w szkicach Z teki weterana Warszawskiej Gminy Starozakonnych (1880). Był zwolennikiem umiarkowanej asymilacji. Aktywnie uczestniczył w pomocy dla powstania styczniowego. W latach 70. XIX w. należał do grona członków Komitetu budowy Wielkiej Synagogi na Tłomackiem w Warszawie. Wiele uwagi poświęcał szkolnictwu; był autorem projektu utworzenia seminarium nauczycielskiego dla młodzieży żydowskiej (na niwie edukacji pracowała także jego żona, Ewa N.). Współpracował z czasopismami: „Jutrzenka”, „Ha-Cefira”, „Izraelita”. Jako historyk z tak zwanej szkoły asymilatorów, interesował się głównie XVIII i XIX stuleciem.

***) „Małorosja, Małoruś (również Ruś Mała, Mała Rosja) – obszar historyczny; termin utrwalony w XIV wieku w nomenklaturze państwowej i cerkiewnej dla nazwania południowo-zachodnich ziem Rusi, w przeciwieństwie do Wielkorusi, czyli północno-wschodnich ziem ruskich. Nazwa wprowadzona pierwotnie dla oznaczenia księstwa halicko-wołyńskiego i prawosławnej Metropolii Małoruskiej, następnie ruskich ziem Królestwa Polskiego i południowych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po ugodzie perejasławskiej (1654) i rozejmie andruszowskim (1667) nazwa podległego Rosji Hetmanatu lewobrzeżnego (przekształconego następnie w gubernię małorosyjską), po II rozbiorze Polski (1793) również guberni podolskiej, wołyńskiej i kijowskiej, a po 1832 całego Kraju Południowo-Zachodniego (generał-gubernatorstwa kijowskiego) Imperium Rosyjskiego. Nazwa przestała być używana oficjalnie w Rosji po rewolucji lutowej i obaleniu caratu. Dowódcy Białych (jak Anton Denikin) stosowali ją do końca wojny domowej w Rosji (1920).

Nazwy „Mała Ruś” i „Małorusini” były nazwami własnymi, stosowanymi pierwotnie przez Ukraińców, m.in. przez kniaziów i metropolitów halickich i wołyńskich, hetmana Bohdana Chmielnickiego, atamana Iwana Sirkę, historyka Mykołę Kostomarowa i poetę Tarasa Szewczenkę. Nazwa „Małorosja” była również potocznie używana do początku XX wieku w Rosji i innych krajach w celu określenia ziem ukraińskich, a samych Ukraińców ówcześnie określano jako Małorosjan, Małorusinów, lub pokrótce jako Rusinów.”

Generał Adam Czartoryski, Anglicy i Wielki Wschód Francji

58fdf265f1241Adam_Kazimierz_Czartoryski_-_Élisabeth_Vigée-Lebrun.jpg„Portret Adama Kazimierza Czartoryskiego” Élisabeth Vigée-Lebrun. Obraz olejny z 1793 roku.


Gdy pisałem o ponurym księciu Adamie, to potraktowałem zdawkowo jego ojca – czas to nadrobić:

Czartoryski Adam Kazimierz Joachim Ambroży Marek, książę (1734–1823), generał ziem podolskich, ur. 1 XII w Gdańsku jako syn Augusta Czartoryskiego, wojew. ruskiego, i Zofii z Sieniawskich, I° voto Denhoffowej. Odebrał nader staranne wychowanie. Okazując od wczesnej młodości szczególne zainteresowanie zarówno literaturą starożytną, jak dziejami Polski i powszechnymi, kształcił się najpierw pod kierunkiem francuskiego dyplomaty Castery, potem zaś eksjezuity Moneta, z którym we wrześniu 1752 wyjechał na dalsze studia do Drezna, Brukseli i Włoch. Zaledwo wrócił do kraju po półtorarocznej nieobecności, już w r. 1755 wyjechał do Wiednia, aby zainteresować Austrię sprawami Polski, wkrótce zaś potem w r. 1757 na dalsze studia życiowo-społeczne do Anglii. Urodziwy, wykształcony, pełen walorów osobistych i towarzyskich młodzieniec, wszędzie spotykał się z jak najlepszym przyjęciem u wszystkich, zwłaszcza u lorda Mansfielda**. Pod jego okiem poznawał ks. Adam całokształt życia brytyjskiego, zaznajamiał się z najnowszymi prądami filozoficznymi, literackimi i pedagogicznymi i z zasadami konstytucji angielskiej, o którą rozpytywał go potem ks. Stanisław Konarski. …

W l. 1760 i 1762 obrany posłem z województwa ruskiego, zjednywał sobie wśród szlachty coraz większą popularność, a znaczenie jego podniosło się jeszcze bardziej przez małżeństwo (1761) z młodziutką jedynaczką Jerzego Flemminga, podskarbiego w. lit., Izabelą, brzydką, lecz bardzo zamożną. Głos ogółu wróżył od dawna miłemu i obiecującemu księciu ni mniej ni więcej, jak następstwo po Auguście III, tym bardziej, że dzięki darowi ujmowania sobie ludzi lubiany był wśród szlachty więcej niż jego kuzyn Poniatowski. …

Jako wypróbowany wychowawca kadetów, Cz. został powołany do Komisji Edukacyjnej. Na początek służył Komisji (1773) memoriałem pt. Początkowy abrys do planty edukacji publicznej, którego celem było, »aby wychowanie krajowe nie tylko służyło młodzi szlacheckiej, ale też na wszystkich, każdej kondycji ludzi się rozciągało«. W myśl tej zasady Cz. podzielił swój memoriał na cztery cenne »Przestrogi« dla młodzieży i starszych, wszystkich stanów. Przebijał się w nich wpływ fizjokratyzmu, z którą to teorią książę zetknął się za granicą, a jednego z najwybitniejszych jej przedstawicieli, Duponta de Nemours***, zaprosił do Polski. Cz., który wyznawał zasadę, że »najświętszym, najwinniejszym jest obowiązkiem dla rządu każdego opieka nad stanem rolniczym«, wnikał w swym projekcie w najdrobniejsze szczegóły życia chłopów, a w swych rozległych dobrach otaczał ich stałą opieką i uświadamiał narodowo. W latach porozbiorowych rozesłał do rządców swych dóbr kwestionariusz, dotyczący oczynszowania włościan w kluczu końskowolskim, założył dla nich kasę pożyczkową; z czasem, w okresie Królestwa Kongresowego, rada departamentu lubelskiego powoła go do narad nad poprawą losu chłopów. Jako komisarz edukacyjny wnikał w działalność Komisji Rozdawniczej, która zarządzała dobrami pojezuickimi. …

W czasie konfederacji barskiej księstwo dwukrotnie wyjeżdżali za wolą starych Czartoryskich za granicę: raz w r. 1768 [zawiązanie konfederacji barskiej…] udali się do Saksonii, Anglii, Francji i Austrii, drugi raz, w roku 1772, do Holandii i Anglii. Na skutek rozbioru Polski, za którego sprawcę uważał Cz. Fryderyka II, wyjechał Cz. na krótko do Petersburga, gdzie w imieniu swoim i ojca złożył przysięgę wierności. Następnie, zabawiwszy niedługo w Belgii, przybyli oboje księstwo z końcem r. 1773 do Paryża, gdzie Cz. zbliżył się do p. Geoffrin i odwiedził J. J. Rousseau, lecz wyznawcą jego teorii nie został. Po przykrym procesie z wojewodą maz. Mostowskim o sumy, należne mu ze sprzedaży województwa pomorskiego i starostwa skarszewskiego Jerzemu Flemmingowi, i po otrzymaniu przychylnego wreszcie wyroku parlamentu, ks. generał stanął w Warszawie w maju r. 1774. …

Sytuacja księcia była tym trudniejsza, że i żona jego nie cierpiała Rosjan, a ks. Adam Jerzy walczył przeciw nim w r. 1792. Znana była powszechnie zażyłość Kościuszki w tym czasie z Puławami. Daremnie też Cz. maskował się, przesiadując w Wiedniu; cokolwiek Naczelnik robił podczas insurekcji, w oczach Rosji kompromitowało też Cz-ich, jako moralnych i materialnych popleczników powstania. Na skutek tego pod koniec insurekcji Rosja zasekwestrowała 2/3 majątku Czartoryskich. Konfiskata ta pociągała za sobą nie tylko ruinę reszty fortuny, ale również katastrofę drobnej szlachty litewsko-ruskiej, która posiadała drobne sumy w depozytach u Czartoryskich. Po nieudałej interwencji Austrii i prośbach, skierowanych do Repnina, Czartoryscy musieli się zgodzić na warunki Katarzyny i wysłać obydwóch synów do Petersburga. W listach do Repnina ks. generał, nie chcąc ściągnąć na swe dzieci dalszych prześladowań, zapewniał, że nie tylko żadnego udziału nie miał w ostatnim powstaniu, ale nawet o nim nie wiedział. Dopiero w sierpniu r. 1795 darowano młodym Cz-im cały skonfiskowany majątek rodziców. …

Sędziwy starzec, przebywający teraz w Sieniawie, podzielił w r. 1812 majątek swój i żony, składający się z 25 miast i 450 wsi, między czworo dzieci, tzn. ks. Marię Wirtemberską, Zofię hr. Zamoyską, ks. Adama Jerzego i ks. Konstantego. Majątek ten wartości blisko 50 milionów obciążony był długiem około 25 milionów zł.

W czasie kongresu wiedeńskiego otrzymywał ks. generał relacje od ks. Adama o stanie sprawy polskiej. We wstępie do »Pamietnika Choisnina« wydanym po kongresie, ks., przeżywszy tyle burz, które nie szczędziły jego ojczyzny i rodziny, napisał te słowa: »teraz, gdy pod jednym berłem oba narody złączone, jedną opieką okryci, niech spojrzy na siebie Rosjanin, niech spojrzy i Polak, a uchyliwszy uprzedzenia, zaniechawszy gorzkich wspomnień przeszłości, żyjmy odtąd w braterskim porozumieniu«.”


Katafalk wystawiony podczas żałobnego nabożeństwa za duszę S.P.I.O. Xięcia Adama Czartoryskiego.

Ów katafalk mocno przypomina o sferze działalności generała pominiętej w biogramie:

W rok po pierwszym rozbiorze asystował ks. Adam Kazimierz Czartoryski przy uroczystej introdukcji ks. Filipa Orleańskiego na godność wielkiego mistrza świeżo ukonstytuowanego Wielkiego Wschodu Francji. Na ceremonii tej, która odbyła się 22 X 1773 w obecności wielu przedstawicieli wysokiej arystokracji francuskiej, gość z Polski zasiadał na honorowym miejscu, po prawej stronie wielkiego sekretarza tego Wschodu markiza Louis Jean Baptist de Seignelaya. Generał ziem podolskich i głowa Familii figurował jeszcze przez wiele lat, np. w 1777 r., w wykazach Wielkiego Wschodu. Należał też — według spisu z 1786 r. — do założonego w 1782 r. stowarzyszenia ,,la Société Olympique”, które było odgałęzieniem loży „l’Olympique de la Parfaite Estime” i zrzeszało wyłącznie masonów. Jego członkiem był wówczas ks. Filip Orleański, ks. Armand Du Plessis-Richelieu de Chinon — przyszły pierwszy minister Ludwika XVIII, baron de Sellonf — bankier Stanisława Augusta****. Polakiem mógł być w tym gronie równie niejaki Fondesky (Fądzielski?), w 1789 r. członek loży „les Amis Réunis”.


**) „William Murray, 1st Earl of Mansfield, PC, SL (2 March 1705 – 20 March 1793) was a British barrister, politician and judge noted for his reform of English law. Born to Scottish nobility, he was educated in Perth, Scotland, before moving to London at the age of 13 to take up a place at Westminster School. He was accepted into Christ Church, Oxford, in May 1723, and graduated four years later. …With the promotion of Sir Dudley Ryder to Lord Chief Justice in 1754, he became Attorney General, and when Ryder unexpectedly died several months later, he took his place as Chief Justice.

The most powerful British jurist of the century, his decisions reflected the Age of Enlightenment and moved England on the path to abolishing slavery and the slave trade. He advanced commercial law in ways that helped establish the nation as the world leader in industry, finance and trade.”

***) His father was a watchmaker and French Protestant, or Huguenot. Eventually he became the protégé of Dr. François Quesnay, the personal physician of Louis XV’s mistress, Madame de Pompadour. Quesnay was the leader of a faction known as the économistes, a group of liberals at the court dedicated to economic and agricultural reforms. By the early 1760s du Pont’s writings on the national economy had drawn the attention of intellectuals such as Voltaire and Turgot. His 1768 book on physiocracy (Physiocratie, Ou Constitution Naturelle du Gouvernement le Plus Avantageux au Genre Humain) advocated low tariffsand free trade among nations, deeply influenced Adam Smith of Scotland. Du Pont engaged in informal diplomacy between the United States and France during the reign of Napoleon. He was the originator of an idea that eventually became the Louisiana Purchase, as a way to avoid French troops landing in New Orleans, and possibly sparking armed conflict with U.S. forces. Eventually, he would settle in the U.S. permanently; he died there in 1817.

****) Paul Sellonf (fakt. Schlumpf) (1727-1793) z St.Gallen, jego bank utw. w 1767 wykupił w 1790 słynny en.wikipedia.org/wiki/Baron_Jean-Conrad_Hottinguer, z tych tu: en.wikipedia.org/wiki/Hottinguer_family




Prawdziwa „Zemsta”


Marcin Kazimierz Kątski – Portret pędzla malarza gdańskiego, drugiej połowy XVII wieku


Marcin Kazimierz Kątski herbu Brochwicz (ur. 1635 w Kątach, zm. 1710 w Kamieńcu Podolskim) − kasztelan krakowski, wojewoda kijowski, generał artylerii koronnej, starosta przemyski.

Syn Wojciecha i Anny ze Stogniewów. Studiował w Akademii Krakowskiej i w Paryżu. Na koszt Jana Kazimierza w latach 1653-1657 poznawał sztukę wojenną we Francji, służąc w wojsku francuskim pod rozkazami Kondeusza, a także w Niderlandach. W latach 1663-1664, będąc podpułkownikiem piechoty, brał udział w zadnieprzańskiej wyprawie króla Jana Kazimierza, gdzie odznaczył się podczas oblężenia Głuchowa oraz w bitwie pod Nowogrodem Siewierskim. W 1666 roku został pułkownikiem artylerii, a w 1667 – generałem artylerii koronnej, mając zaledwie 32 lata. W 1669 roku w obronie własnej zabił w pojedynku starostę krośnieńskiego Jana Karola Fredrę.

[W r. n. wdał się K. w awanturę, która o mało nie złamała jego kariery. Dn. 12 VII w Warszawie [podczas sejmu elekcyjnego!] zabił starostę krośnieńskiego Karola Fredrę w domu Adama Kotowskiego. Wg jednej z wersji, spór wybuchł o kwaterę i K. działał w obronie swego życia. Rodzina Fredry oskarżała K-ego o skrytobójcze morderstwo. Inna wersja głosiła, że Fredrę spotkała śmierć za krytykę unii kościelnej i za obronę Kozaków w domu jakiejś podejrzanej kobiety. Trybunał skazał K-ego na 6 miesięcy wieży w Warszawie oraz na zapłacenie rodzinie nieboszczyka 3 000 grzywien za zbrodnię w rezydencji króla. Wprawdzie zrazu odebrano K-emu urzędy i musiał on schronić się w klasztorze kamedułów, ale już na sejmie koronacyjnym 1669 r. odzyskał godności. Z początkiem 1671 r. otrzymał szefostwo regimentu dragonii po Jakubie Potockim. Elektor Jana III Sobieskiego z województwa ruskiego w 1674 roku. Był marszałkiem sejmików województwa ruskiego w 1675 i 1676 roku.]

Brał udział we wszystkich kampaniach Jana Sobieskiego, walnie przyczyniając się do jego sukcesów, m.in. pod Chocimiem, Żórawnem, Wiedniem i Parkanami. Jako jedyny dowódca artylerii z wojsk sprzymierzonych zdołał przeprowadzić 28 dział przez góry Lasu Wiedeńskiego i użyć ich w bitwie. W kampanii bukowińskiej z 1685 roku dowodził strażą tylną wojsk polskich, odpierając ogniem artylerii i piechoty ataki osmańskie. Brał udział w kolejnych wyprawach bukowińskich 1686 i 1691 roku.

Był uczestnikiem rokoszu łowickiego 1697 roku a wcześniej jednym z kandydatów do korony po śmierci Jana III Sobieskiego. W służbie czynnej pozostawał jeszcze za czasów Augusta II Mocnego, odbierając w jego imieniu Kamieniec Podolski z rąk tureckich. Odznaczył się skutecznym działaniem artylerii w bitwie pod Kliszowem.

v4_zkw_3406_l_001.jpgZ kolekcji Zamku Królewskiego w Warszawie

Oprócz funkcji generała artylerii koronnej sprawował następujące godności: podstolego podolskiego, stolnika przemyskiego, starosty przemyskiego, starosty podolskiego, kasztelana lwowskiego, wielkorządcy krakowskiego, wojewody kijowskiego, wojewody krakowskiego oraz kasztelana krakowskiego. Przyczynił się do rozwoju polskiej artylerii, dbał o rozwój twierdz oraz infrastruktury obronnej. W widłach Zbrucza i Dniestru wybudował sławny szaniec, a później twierdzę pod nazwą Okopy Świętej Trójcy.”


Jan Karol Fredro z Pleszewic herbu Bończa, (ur. ok. 1618 r., zabity w Warszawie 12 sierpnia 1669) – starosta krośnieński (1663-1667), poseł na sejm (w 1662, 1669), polski polityk.

Był synem Zygmunta Fredro z Pleszewic (zm. 1663), kasztelana sanockiego i Teresy Ślezanowskiej. Krewnym jego był Andrzej Maksymilian Fredro (ok. 1620-1679), starosta krośnieński (od 1669 do 1679 roku) – wojewoda podolski (od 1676), filozof, pisarz barokowy.

Miał swoją chorągiew w wojsku służącą ojczyźnie. Należał do niespokojnych obywateli województwa ruskiego. W roku 1664 lub 1669, starosta krośnieński Karol Fredro nasłał na Piotra Ożgę uzbrojoną grupę górali, którzy napadli na podkomorzego w kruchcie kościoła w Wiszni. W 1667 rozważano na Sejmie pozbawienia go mandatu z przyczyn ciężkiej infamii. Odebrano mu starostwo krośnieńskie i inne przywileje. Został też posłem w następnym roku, jednak długo nie cieszył się tą funkcją. Wedle deklaracji sejmiku Karol Fredro padł ofiarą kancelarii.

Został zabity (być może w pojedynku), w Warszawie, 12 sierpnia 1669 roku, podczas sejmu elekcyjnego, przez starostę przemyskiego Marcina Kątskiego (1636-1710), (który został za ten czyn skazany na 6 miesięcy wieży i główszczyznę w wysokości 3000 grzywien oraz stracił piastowane dotychczas urzędy).”

„Fredrowie – szlachta polska herbu Bończa, z zawołaniem „Friede Herr”. Wywodzący się ze Śląska lub Moraw Fredrowie, podobnie jak Herburtowie** otrzymali z rąk Kazimierza Wielkiego nadania na ziemi przemyskiej, z nominacji cesarskiej Franciszka I tytuły hrabiów Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Nazwisko notowane w Polsce od roku 1418. Fonetycznie w tym wariancie pochodzi od germańskiego fridu oznaczającego „pokój”. Od XV do XIX wieku ich gniazdem rodowym była podprzemyska wieś Pleszowice.”

Aleksander Fredro hrabia herbu Bończa (ur. 20 czerwca 1793 w Surochowie, zm. 15 lipca 1876 we Lwowie) – polski komediopisarz, pamiętnikarz, poeta, wolnomularz, tworzył w epoce romantyzmu. …

8 listopada 1828 roku, po jedenastu latach starań [tj. po jej rozwodzie…], poślubił w kościele w Korczynie właścicielkę zamku w Odrzykoniu, Zofię de domo hrabinę Jabłonowską, primo voto hrabinę Skarbkową***.

W 1828 roku, po śmierci ojca, przejął i pomnożył odziedziczony majątek. Był już wtedy autorem kilkunastu komedii. Rok później wstąpił do Towarzystwa Przyjaciół Nauk. …

Komedia powstała w 1833. Inspirowana była dokumentem znalezionym przez Fredrę na zamku Kamieniec w Odrzykoniu [niedaleko Krosna…], który otrzymał w posagu żony. W dokumencie tym znajduje się historia poprzednich właścicieli. Budowla była własnością dwóch skłóconych ze sobą rodów: Firlejów (dolna część zamku) i Skotnickich (górna część). Piotr Firlej – daleki pierwowzór Cześnika dokuczał Janowi Skotnickiemu – pierwowzorowi Rejenta, za co ten skierował rynny na jego zabudowania. Wtedy Firlej napadł na jego robotników naprawiających mury górnego zamku i zniszczył przy okazji rynny. Skotnicki pozwał go przed sąd i wygrał sprawę, ale kres ich długoletnim zatargom położył dopiero ślub zawarty w 1630 przez wojewodzica Mikołaja Firleja z kasztelanką Zofią Skotnicką.

W pierwszej wersji rękopisu Fredro umieścił akcję w XVII wieku (wskazuje na to data 4 czerwca 1664 umieszczona w testamencie Papkina), a głównymi bohaterami byli: sfrancuziały Baron (późniejszy Cześnik), Kiełbik (Rejent), Pani Rublowa (Podstolina), Papkiewicz (Papkin). Dopiero w kolejnej wersji rękopisu pojawiły się ostateczne nazwiska postaci, a akcję przesunięto o sto kilkadziesiąt lat.”

Zamek kamieniecki – obecnie ruiny gotyckiej XIV-wiecznej, rozbudowanej w stylu renesansowym w XVI wieku budowli na pograniczu Korczyny i Odrzykonia, w powiecie krośnieńskim, w województwie podkarpackim, w Polsce. …

W 1397 Klemens Kamieniecki ufundował zamkową kaplicę. W 1399 gościł na zamku króla Władysława Jagiełłę, który dokonał objazdu południowych stron Polski. W 1402 na prośbę Klemensa bp. przemyski Maciej Janina podwyższył uposażenie dla kapelana na zamku kamienieckim. Msze w kaplicy zamkowej odprawiał św. Jan z Dukli w czasach, gdy był gwardianem w Krośnie (świadczy o tym umowa z właścicielami zamku). W 1407 rodzina Moskarzewskich zaczęła używać nazwiska Kamienieccy dla podkreślenia, iż zamek jest gniazdem rodowym. W 1408 Marcin Kamieniecki (syn Klemensa z Moskarzewa) odziedziczył wszystkie dobra z Zamkiem w Odrzykoniu. W 1475 zamek w Odrzykoniu był atakowany przez wojska węgierskie. Wnuk Klemensa, Henryk Andreas Kamieniecki, (kasztelan sanocki do 1487), odziedziczywszy zamek w 1448, rozbudował go w kierunku wschodnim. …

W zamku kamienieckim 12 marca 1528 hetman polny koronny Marcin Kamieniecki podejmował wygnanego z Węgier króla Jana Zapolyę. Wysyłał on z zamku Kamieniec listy zapraszające polskich magnatów na sejmik do Tarnowa, na którym liczył otrzymać poparcie w walce o tron i uzyskał głosy ich samych oraz Sulejmana I.

Od 1528 Kamieniec wyższy był w zastawie u Bonerów za 2000 florenów.

Klemens Kamieniecki – do 1530 kasztelan sanocki – według umowy na Wawelu sprzedał w 1530 swoją, niższą, wschodnią część Kamieńca Sewerynowi Bonerowi – bankierowi królowej Bony Sforzy. Boner ufundował na terenie posiadanej części zamku kaplicę, którą poświęcił biskup przemyski – Stanisław Tarło. Seweryn Boner kasztelan biecki, kalwinista, w 1543 postawił na nowo zamek niższy i tak Bonerowie zostali właścicielami zamku niższego do 1593. Seweryn Boner gościł tu Fausta Socyna – twórcę socynianizmu i doktryny religijnej Braci Polskich.

Z córką Bonerów Zofią Boner (zm. 1563), ożenił się Jan Firlej herbu Lewart, marszałek wielki koronny (1521–1574), wojewoda krakowski, lubelski i bełski, sekretarz królewski. W posagu otrzymał część zamku. W 1575 miał ten zamek w zastawie Andrzej Bolassa.

Od 1599 do 1601 część zamku należała do Stadnickich, a potem nabyli ją Skotniccy. W 1606 część Kamieńca należała do Jana Skotnickiego. W tym roku przed sądem w Krośnie toczył się proces między Piotrem Firlejem mężem Jadwigi Firlej, a Janem Skotnickim, o prawo do korzystania ze studni zamkowej, a potem o wycięcie drzew.

Jan Skotnicki nie tylko odbudował kaplicę, którą poświęcił w 1621 biskup przemyski Jan Wężyk, ale naprawił mur i odremontował zamek. Jednak w zemście za dokuczanie, przebudował dach w taki sposób, że odprowadzał Firlejom na ich dziedziniec wody deszczowe. Stało się to przyczyną długiego sporu Skotnickich i Firlejów uwiecznionego w Zemście Aleksandra Fredry, a Jan Skotnicki jest w niej Rejentem Milczkiem. W komedii tej Firlej napadł na jego robotników naprawiających mury górnego zamku i zniszczył przy okazji rynny. Skotnicki pozwał go przed sąd i wygrał sprawę, ale kres ich długoletnim zatargom, położył dopiero ślub zawarty w 1638 przez wojewodzica Mikołaja Firleja (Wacława), z kasztelanką Zofią Skotnicką (Klarą).”


**) https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Szczęsny_Herburt

***) „Mieli syna Jana Aleksandra Fredro, który podobnie jak ojciec był komediopisarzem, i córkę Zofię Ludwikę Cecylię Fredro (1837–1904), którą poślubił Jan Kanty Szeptycki, stając się właścicielem dóbr korczyńskich.

Zofia Szeptycka była matką m.in. metropolity greckokatolickiego Andrzeja Szeptyckiego i Stanisława Szeptyckiego, generała Wojska Polskiego, ostatniego rezydenta w rodzinnych dobrach odrzykońskich i korczyńskich.”