Krosno – „niemianowana stolica Polski”

Crosno_Widok_na_Krosno_1618_r._(Braun,_reprodukcja).jpg

Widok na Krosno 1618 r. (G. Braun, reprodukcja)

___

Do Krosna ściągnęła mnie przede wszystkim słynna Fara oraz postać potężnego Portiusa, ale na miejscu mogłem się szybko i naocznie przekonać o wielkiej historii tego miasta:

po 1342 – Kazimierz Wielki [ III ] lokuje miasto na prawie magdeburskim w ziemi sanockiej (zob. Głuchoniemcy), funduje (jako jednemu z 23 grodów); obwarowania, (rozpoczęte w l. 60. XIV w.) i krośnieńską Farę – kościół gotycki z wysoką wieżą, bogato wyposażony, uważany za drugi pod tym względem, po katedrze krakowskiej…
1365 – Kazimierz Wielki [ III ] zezwala na postrzygalnie i ramy sukiennicze, oraz w dokumencie tu wydanym, nakazuje kupcom udającym się do Węgier i do Rusi (albo stamtąd powracającym), aby nie odważali się omijać Krosna.
1367 – Kazimierz Wielki nadał miastu tytuł Królewskiego Wolnego Miasta Krosna…
1377–1626 – Krosno stolicą biskupią dla diecezji przemyskiej dzięki bp. Erykowi Winsen Mora (1377-1391), który w 1390 r. buduje tu rezydencję biskupią. W niej urzędują, m.in. bp Maciej Janina (1392-1420), bp Janusz z Lubienia (1420-1435) – bp Piotr z Chrząstowa (1435-1452), bp Andrzej Krzycki (1523-1527) – prymas Polski i poeta, bp Stanisław Tarło** (1537-1544) – sekretarz królewski i poeta, który spoczywa w krośnieńskiej farze. …

XVI w. – okres największego rozkwitu i znaczenia silnego ośrodka, liczącego ok. 4000 mieszkańców, handlującego suknem i winem, otoczonego podwójnym łańcuchem murów, jako jednego z niewielu miast w Polsce. W XVI w. Krosno i Drohobycz posiadały przywilej oświetlania ulic olejem skalnym.
1523 – Rada Miejska, za pozwoleniem Króla Zygmunta, wykupuje wójtostwo, z prywatnych rąk Igo Bonera (sekretarza królewskiego – dziedzica części majątku Jana Bonera), za kwotę 2400 florenów. …

1614 – sprowadzenie do Krosna jezuitów (organizujących Kolegium), przez Piotra Bala (podkomorzego sanockiego), przekazującego w r. 1615 na ich rzecz 10 000 zł.p. W 1633 r. burmistrz wraz z radą zezwala na postawienie budynków przy ul. Sukienniczej (Ordynackiej).
28 czerwca 1614 – Zygmunt III Waza [Wielki] nadaje przywilej Krosnu, zatwierdzając, uchwałę miejską, z roku 1587, że Żydów w domu chrześcijańskim, nie wolno gościć więcej, niż jeden dzień, pod karą 30 grzywien. …

XVII w. – wiadomości o pozyskiwaniu ropy w rejonie Krosna i Drohobycza sporządzone przez Erazma Syxta – lekarza w 1617 r., Konrada Archiatra, ks. prof. Wojciecha Tylkowskiego (1624-1695) – jezuitę, zajmującego się akustyką, fizjologią słuchu i psychologią muzyki i Jana Jonstona-(1603-1675) lekarza. …

1656 – na wieść o przełomowym zwycięstwie pod Krosnem, powracający wraz ze świtą do Polski Jan Kazimierz, zatrzymuje się w mieście, od 3 do 12 stycznia, i stąd zarządza Polską. 3 stycznia 1656 r. – Król ogłosił o swoim powrocie do kraju i wydał podziękowanie dla Nowego Sącza za obronę Rzeczypospolitej i „Manifest wzywający chłopów do walki ze Szwedami”. …
W Krośnie odbyło się posiedzenie Rady Senatu Rzeczypospolitej w obecności Jana Kazimierza, prymasa Polski Andrzeja Leszczyńskiego i hetmanów, Stanisław Rewera Potockiego i Stanisława Lanckorońskigo, Jerzego Lubomirskiego i Stefana Czarnieckiego.
Do Krosna docierają wieści, o śmierci zdrajcy Janusza Radziwiłła 31 grudnia 1655 r. i o cudownym obronieniu Jasnej Góry, pod wpływem których, król postanawia nazwać Matkę Bożą Królową Polski. Krosno w tych dniach staje się „niemianowaną stolicą Polski”. Stąd Jan Kazimierz podąża przez Łańcut do Lwowa, by złożyć śluby lwowskie. …

1660–1667 – wybudowanie po pożarze w 1638 r., gmachów Kolegium Jezuitów i kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP, którego darczyńcami byli Piotr II Bal, Andrzej i Wojciech Bobolowie, Jan Klech, Stanisław Zaremba (biskup kijowski), Paweł Mamrowicz. Pierwszym rektorem Kolegium był ks. prof. Stanisław Mniszech, potem w l. 1679-1683 ks. prof. Krzysztof Gruszczyński, a wykładowcą filozofii, ok. 1772 r. m.in. był konfederat, poeta – ks. Rafał Modlibowski (1740-1797) i tu się kształcił autor herbarza Kasper Niesiecki.
30 sierpnia 1661 r. – Jan Kazimierz wydaje przywilej na dwa nowe jarmarki w mieście.
1665 r. – Lustratorzy królewscy jako przyczyny upadku miasta podają:

konkurencja ze strony dóbr szlacheckich,
proces prowadzony z Firlejami przez 50 lat,
powtarzające się pożary i zarazy,
pułk. Józef Łęczyński nie tylko nakładał nienależne kontrybucje, ale i spalił część przedmieść w tym młyn,
osoby stanu szlacheckiego i duchownego, które procesowały się z miastem, żądając nienależnych odszkodowań,
Robert Porcyusz, który zagarnął cały handel krośnieński.

1672 – w czasie wojny z Turcją, gdy oblegano Lwów, nurredin sułtan napadł na grody nad Wisłokiem, m.in. Krosno i Jasło oraz Biecz, niszcząc miasta ( tak, że w Krośnie, czy w Sanoku pozostało jedynie 6 domów) i biorąc ludność w jasyr lub mordując. Hetman Jan Sobieski w trakcie wyprawy na czambuły, dysponując zaledwie 3000 jazdy, pobił w bitwie pod Komarnem kilkudziesięciotysięczne wojska tatarskie, uwalniając pod Bieńkową Wisznią 44 000 ludzi z jasyru.
16 kwietnia 1687 – hetman wielki koronny Stanisław Jabłonowski, (który w 1673 r. poprowadził zwycięską szarżę polskiej husarii pod Chocimiem), wezwał namiestnika i kompanię chorągwi husarskiej zimującej w Krośnie i podległych wsiach, dokonującej wielu nadużyć na szkodę miasta.
W latach 1702–1717 Krosno było na przemian „zdobywane” i „uwalniane” przez najprzeróżniejsze oddziały własne i obce saskie księcia Lubomirskiego, rosyjskie i szwedzkie, miasto dostarczało żywności, furażu i płaciło słony okup, lub kontrybucje.
W 1702 r. – w czasie wojny północnej, po pogromie wojsk saskich, w listopadzie napadły na Krosno oddziały szwedzkie korpusu gen. Magnusa Stenbocka, z armii Karola XII powodując rabunki, podpalenia i kontrybucje.
18 sierpnia 1704 – ponowny najazd armii szwedzkiej Karola XII na Krosno.
lato 1707 r. – w mieście wybuchła zaraza, która panowała do 1710 r., wyludniając Krosno. Stacjonujące, po przejściu zarazy wojska rosyjskie, chcąc zapewnić sobie opał, niszczyły opustoszałe kamienice.
W latach 1714-1717 dzierżawcą starostwa krośnieńskiego był Jan Walenty Jabłecki z Jabłeczników i Kościesz herbu Kościesza, stolnik chełmiński, towarzysz horągwi husarskiej kasztelana krakowskiego, który kiedy nie był w stanie poddźwignąć mocno upadłego i wyludnionego Krosna, powrócił do zarządzania rodzinnym majątkiem
1717 – zakończyły się zmagania wojenne, i Krosno znalazło się na dnie swego upadku.
1746 – Kolegium Jezuickie w Krośnie zaliczono do rzędu szkół wyższych (z naukami: filozofia, logika, fizyka, metafizyka). …
23 czerwca 1764 – najazd wojsk rosyjskich. Za pomoc udzieloną konfederatom, Rosjanie dokonują grabieży, mordów, i podpaleń, szczególnie w Klasztorze Jezuitów w Krośnie.
1765 – lustratorzy Michał Humnicki i Antoni Jordan Walawski – skarbnik sanocki ponownie wsławili dawną potęgę miasta „parva Cracovia” i porównali upadek Krosna do Troi nec locus, ubi Troja fuit.

1773 – cesarz Józef II Habsburg dokonał kasacji klasztorów i zakonów w Galicji w tym zgromadzenia jezuitów w Krośnie i zamienienie budynków Kolegium na szpital oraz rozebranie kościoła jezuickiego.
1774 – utworzenie świeckiego gimnazjum państwowego, w budynkach zlikwidowanego kolegium jezuickiego w Krośnie.
15 marca 1775 – wprowadzenie języka niemieckiego jako urzędowego w szkolnictwie, magistracie i życiu publicznym, a za mówienie po polsku i podobne łajdactwazapisywano do księgi hańby. Wprowadzenie niemieckiego sądownictwa, zamiast polskich sądów ziemskich i grodzkich. …”

A do owego sławnego Szkota Portiusa, o którym tu już sporo było, trzeba mi będzie jeszcze tu wrócić…

CDN

___

**) Stanisław Tarło napisał poemat „De bello Pruthenico” opisujący wojnę Zygmunta Starego z Albrechtem Hohenzollernem, straszliwie obśmiany przez Andrzeja „ożralcę i opilca” Krzyckiego. Warto tu przypomnieć, iż brat Stanisława, Gabriel oraz jego  bratankowie byli zawziętymi zwolennikami Albrechta.

Generalnie, pociąg do nauk w rodzie Tarło był słaby i nasz Stanisław wydaje się wyjątkiem – podobno jego ojciec*** wyłożył fortunę, 10 000 dukatów, na jego kształcenie, a które zaczął najprawdopodobniej w Akademii Chełmińskiej, aby potem pobierać nauki w Krakowie (od 1498), we Włoszech i w Niemczech, choć głucho o konkretnych tytułach tam uzyskanych czego nie omieszkał wówczas przypominać niezawodny Krzycki…

Nominowany na biskupa w 1537 (roku śmierci prymasa Krzyckiego) był bardzo ostro skłócony z przemyską kapitułą – wybrał na jej dziekana swego brata Pawła. W efekcie, prymas Gamrat (biskupi poprzednik Stanisława w Przemyślu…) wydał zakaz jego wstępu do kościołów i zakaz uczestniczenia w nabożeństwach, a nawet nałożył klątwę. Biskup Tarło wyjechał z Przemyśla do Krosna, i tak się tym przejął, że – jak się uważa – przyspieszyło to jego śmierć, w grudniu 1544 r. Pochowany został nie w biskupiej katedrze, lecz w kościele farnym w Krośnie.

Ewidentnie ów Tarło nie był miły królowej Bonie, wszak prymas Gamrat był „jednym z najbardziej oddanych stronników i zauszników królowej Bony. …

Nie ma zgody, co do pochodzenia Gamrata. Według starszych historyków miał być synem podkarpackiego owczarza. Jan Korytkowski utrzymuje z kolei, że przyszedł na świat w szlacheckiej rodzinie osiadłej w Samoklęskach. Podobnie rzecz się ma z jego wykształceniem. Najprawdopodobniej studiował na Akademii Krakowskiej, czy jednak później kontynuował edukację, a jeśli tak, to gdzie? Tego już nie wiadomo. Faktem jest natomiast, że jako niespełna 20-letni młodzieniec trafił na dwór biskupa płockiego Erazma Ciołka i dzięki niemu zbliżył się do dworu królowej Bony, której przychylność szybko pozyskał. Nie było dla nikogo tajemnicą, że Włoszka bardzo ceniła i poważała przyszłego prymasa. Zaliczany był do tzw. „triumwiratu” Bony, do którego należał także wielmoża Piotr Kmita. Popierał dążenia monarchini do umocnienia władzy króla oraz utrzymania przyjaznych stosunków z Francją i Turcją. Był także zwolennikiem powszechnego opodatkowania na rzecz obrony kraju oraz utrzymywania wojsk zaciężnych zamiast archaicznego pospolitego ruszenia. Niestety niewiele dobrego da się powiedzieć o jego działalności duszpasterskiej. Był przede wszystkim politykiem i sprawy diecezji, którymi kierował były mu raczej obojętne.

Po śmierci Jana Latalskiego Piotr Gamrat rozpoczął energiczne starania o nominację na arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Z poparciem królowej uzyskanie papieskiej zgody nie było trudne. Paweł III wydał ją w 1541 roku, godząc się ponadto na kumulację, czyli pełnienie przez Gamrata jednocześnie urzędu arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego i biskupa krakowskiego. Był to drugi taki wypadek w dziejach Polski, kiedy dwie najprzedniejsze stolice biskupie znalazły się w jednym ręku. Po raz pierwszy dokonał tego kard. Fryderyk Jagiellończyk, syn sławetnego króla Kazimierza Jagiellończyka. Nowy prymas objął urząd stosunkowo szybko, z ingresem jednak się nie spieszył. Gniezno musiało na niego czekać dwa i pół roku. Gdy w końcu uroczystość się odbyła, jej przepych zadziwił wszystkich. Gamratowi towarzyszyli senatorowie, szlachta i duchowieństwo, a świętowanie z okazji ingresu trwało kilka dni. Po jego zakończeniu i załatwieniu najpilniejszych spraw nowy arcybiskup opuścił Gniezno i nigdy już do niego nie powrócił.”

W latach 1540–1545 jego sekretarzem był Marcin Kromer, który z kolei poprowadzi nas nowym tropem…

***) Ojciec Stanisława, Stanisław senior byl królewskim ochmistrzem i twórcą, wraz z Andrzejem, potęgi rodu, ktorego zmierzch opisywałem wcześniej.

Reklamy

4 myśli na temat “Krosno – „niemianowana stolica Polski””

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s