Generał Adam Czartoryski, Anglicy i Wielki Wschód Francji

58fdf265f1241Adam_Kazimierz_Czartoryski_-_Élisabeth_Vigée-Lebrun.jpg

„Portret Adama Kazimierza Czartoryskiego” Élisabeth Vigée-Lebrun. Obraz olejny z 1793 roku.

___

Gdy pisałem o ponurym księciu Adamie, to potraktowałem zdawkowo jego ojca – czas to nadrobić:

Czartoryski Adam Kazimierz Joachim Ambroży Marek, książę (1734–1823), generał ziem podolskich, ur. 1 XII w Gdańsku jako syn Augusta Czartoryskiego, wojew. ruskiego, i Zofii z Sieniawskich, I° voto Denhoffowej. Odebrał nader staranne wychowanie. Okazując od wczesnej młodości szczególne zainteresowanie zarówno literaturą starożytną, jak dziejami Polski i powszechnymi, kształcił się najpierw pod kierunkiem francuskiego dyplomaty Castery, potem zaś eksjezuity Moneta, z którym we wrześniu 1752 wyjechał na dalsze studia do Drezna, Brukseli i Włoch. Zaledwo wrócił do kraju po półtorarocznej nieobecności, już w r. 1755 wyjechał do Wiednia, aby zainteresować Austrię sprawami Polski, wkrótce zaś potem w r. 1757 na dalsze studia życiowo-społeczne do Anglii. Urodziwy, wykształcony, pełen walorów osobistych i towarzyskich młodzieniec, wszędzie spotykał się z jak najlepszym przyjęciem u wszystkich, zwłaszcza u lorda Mansfielda**. Pod jego okiem poznawał ks. Adam całokształt życia brytyjskiego, zaznajamiał się z najnowszymi prądami filozoficznymi, literackimi i pedagogicznymi i z zasadami konstytucji angielskiej, o którą rozpytywał go potem ks. Stanisław Konarski. …

W l. 1760 i 1762 obrany posłem z województwa ruskiego, zjednywał sobie wśród szlachty coraz większą popularność, a znaczenie jego podniosło się jeszcze bardziej przez małżeństwo (1761) z młodziutką jedynaczką Jerzego Flemminga, podskarbiego w. lit., Izabelą, brzydką, lecz bardzo zamożną. Głos ogółu wróżył od dawna miłemu i obiecującemu księciu ni mniej ni więcej, jak następstwo po Auguście III, tym bardziej, że dzięki darowi ujmowania sobie ludzi lubiany był wśród szlachty więcej niż jego kuzyn Poniatowski. …

Jako wypróbowany wychowawca kadetów, Cz. został powołany do Komisji Edukacyjnej. Na początek służył Komisji (1773) memoriałem pt. Początkowy abrys do planty edukacji publicznej, którego celem było, »aby wychowanie krajowe nie tylko służyło młodzi szlacheckiej, ale też na wszystkich, każdej kondycji ludzi się rozciągało«. W myśl tej zasady Cz. podzielił swój memoriał na cztery cenne »Przestrogi« dla młodzieży i starszych, wszystkich stanów. Przebijał się w nich wpływ fizjokratyzmu, z którą to teorią książę zetknął się za granicą, a jednego z najwybitniejszych jej przedstawicieli, Duponta de Nemours***, zaprosił do Polski. Cz., który wyznawał zasadę, że »najświętszym, najwinniejszym jest obowiązkiem dla rządu każdego opieka nad stanem rolniczym«, wnikał w swym projekcie w najdrobniejsze szczegóły życia chłopów, a w swych rozległych dobrach otaczał ich stałą opieką i uświadamiał narodowo. W latach porozbiorowych rozesłał do rządców swych dóbr kwestionariusz, dotyczący oczynszowania włościan w kluczu końskowolskim, założył dla nich kasę pożyczkową; z czasem, w okresie Królestwa Kongresowego, rada departamentu lubelskiego powoła go do narad nad poprawą losu chłopów. Jako komisarz edukacyjny wnikał w działalność Komisji Rozdawniczej, która zarządzała dobrami pojezuickimi. …

W czasie konfederacji barskiej księstwo dwukrotnie wyjeżdżali za wolą starych Czartoryskich za granicę: raz w r. 1768 [zawiązanie konfederacji barskiej…] udali się do Saksonii, Anglii, Francji i Austrii, drugi raz, w roku 1772, do Holandii i Anglii. Na skutek rozbioru Polski, za którego sprawcę uważał Cz. Fryderyka II, wyjechał Cz. na krótko do Petersburga, gdzie w imieniu swoim i ojca złożył przysięgę wierności. Następnie, zabawiwszy niedługo w Belgii, przybyli oboje księstwo z końcem r. 1773 do Paryża, gdzie Cz. zbliżył się do p. Geoffrin i odwiedził J. J. Rousseau, lecz wyznawcą jego teorii nie został. Po przykrym procesie z wojewodą maz. Mostowskim o sumy, należne mu ze sprzedaży województwa pomorskiego i starostwa skarszewskiego Jerzemu Flemmingowi, i po otrzymaniu przychylnego wreszcie wyroku parlamentu, ks. generał stanął w Warszawie w maju r. 1774. …

Sytuacja księcia była tym trudniejsza, że i żona jego nie cierpiała Rosjan, a ks. Adam Jerzy walczył przeciw nim w r. 1792. Znana była powszechnie zażyłość Kościuszki w tym czasie z Puławami. Daremnie też Cz. maskował się, przesiadując w Wiedniu; cokolwiek Naczelnik robił podczas insurekcji, w oczach Rosji kompromitowało też Cz-ich, jako moralnych i materialnych popleczników powstania. Na skutek tego pod koniec insurekcji Rosja zasekwestrowała 2/3 majątku Czartoryskich. Konfiskata ta pociągała za sobą nie tylko ruinę reszty fortuny, ale również katastrofę drobnej szlachty litewsko-ruskiej, która posiadała drobne sumy w depozytach u Czartoryskich. Po nieudałej interwencji Austrii i prośbach, skierowanych do Repnina, Czartoryscy musieli się zgodzić na warunki Katarzyny i wysłać obydwóch synów do Petersburga. W listach do Repnina ks. generał, nie chcąc ściągnąć na swe dzieci dalszych prześladowań, zapewniał, że nie tylko żadnego udziału nie miał w ostatnim powstaniu, ale nawet o nim nie wiedział. Dopiero w sierpniu r. 1795 darowano młodym Cz-im cały skonfiskowany majątek rodziców. …

Sędziwy starzec, przebywający teraz w Sieniawie, podzielił w r. 1812 majątek swój i żony, składający się z 25 miast i 450 wsi, między czworo dzieci, tzn. ks. Marię Wirtemberską, Zofię hr. Zamoyską, ks. Adama Jerzego i ks. Konstantego. Majątek ten wartości blisko 50 milionów obciążony był długiem około 25 milionów zł.

W czasie kongresu wiedeńskiego otrzymywał ks. generał relacje od ks. Adama o stanie sprawy polskiej. We wstępie do »Pamietnika Choisnina« wydanym po kongresie, ks., przeżywszy tyle burz, które nie szczędziły jego ojczyzny i rodziny, napisał te słowa: »teraz, gdy pod jednym berłem oba narody złączone, jedną opieką okryci, niech spojrzy na siebie Rosjanin, niech spojrzy i Polak, a uchyliwszy uprzedzenia, zaniechawszy gorzkich wspomnień przeszłości, żyjmy odtąd w braterskim porozumieniu«.”

555c4c8e91a9211..jpg

Katafalk wystawiony podczas żałobnego nabożeństwa za duszę S.P.I.O. Xięcia Adama Czartoryskiego.

Ów katafalk mocno przypomina o pominiętej w biogramie sferze działalności generała:

W rok po pierwszym rozbiorze asystował ks. Adam Kazimierz Czartoryski przy uroczystej introdukcji ks. Filipa Orleańskiego na godność wielkiego mistrza świeżo ukonstytuowanego Wielkiego Wschodu Francji. Na ceremonii tej, która odbyła się 22 X 1773 w obecności wielu przedstawicieli wysokiej arystokracji francuskiej, gość z Polski zasiadał na honorowym miejscu, po prawej stronie wielkiego sekretarza tego Wschodu markiza Louis Jean Baptist de Seignelaya. Generał ziem podolskich i głowa Familii figurował jeszcze przez wiele lat, np. w 1777 r., w wykazach Wielkiego Wschodu. Należał też — według spisu z 1786 r. — do założonego w 1782 r. stowarzyszenia ,,la Société Olympique”, które było odgałęzieniem loży „l’Olympique de la Parfaite Estime” i zrzeszało wyłącznie masonów. Jego członkiem był wówczas ks. Filip Orleański, ks. Armand Du Plessis-Richelieu de Chinon — przyszły pierwszy minister Ludwika XVIII, baron de Sellonf — bankier Stanisława Augusta****. Polakiem mógł być w tym gronie równie niejaki Fondesky (Fądzielski?), w 1789 r. członek loży „les Amis Réunis”.

___

**) „William Murray, 1st Earl of Mansfield, PC, SL (2 March 1705 – 20 March 1793) was a British barrister, politician and judge noted for his reform of English law. Born to Scottish nobility, he was educated in Perth, Scotland, before moving to London at the age of 13 to take up a place at Westminster School. He was accepted into Christ Church, Oxford, in May 1723, and graduated four years later. …With the promotion of Sir Dudley Ryder to Lord Chief Justice in 1754, he became Attorney General, and when Ryder unexpectedly died several months later, he took his place as Chief Justice.

The most powerful British jurist of the century, his decisions reflected the Age of Enlightenment and moved England on the path to abolishing slavery and the slave trade. He advanced commercial law in ways that helped establish the nation as the world leader in industry, finance and trade.”

***) His father was a watchmaker and French Protestant, or Huguenot. Eventually he became the protégé of Dr. François Quesnay, the personal physician of Louis XV’s mistress, Madame de Pompadour. Quesnay was the leader of a faction known as the économistes, a group of liberals at the court dedicated to economic and agricultural reforms. By the early 1760s du Pont’s writings on the national economy had drawn the attention of intellectuals such as Voltaire and Turgot. His 1768 book on physiocracy (Physiocratie, Ou Constitution Naturelle du Gouvernement le Plus Avantageux au Genre Humain) advocated low tariffsand free trade among nations, deeply influenced Adam Smith of Scotland. Du Pont engaged in informal diplomacy between the United States and France during the reign of Napoleon. He was the originator of an idea that eventually became the Louisiana Purchase, as a way to avoid French troops landing in New Orleans, and possibly sparking armed conflict with U.S. forces. Eventually, he would settle in the U.S. permanently; he died there in 1817.

****) Paul Sellonf (fakt. Schlumpf) (1727-1793) z St.Gallen, jego bank utw. w 1767 wykupił w 1790 słynny https://en.wikipedia.org/wiki/Baron_Jean-Conrad_Hottinguer

z tych tu: https://en.wikipedia.org/wiki/Hottinguer_family

 

 

 

Reklamy

5 myśli na temat “Generał Adam Czartoryski, Anglicy i Wielki Wschód Francji”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s