Osobliwe przypadki Jana Potockiego

Zapomina się często, iż Pamiętnik znaleziony w Saragossie był napisany po francusku, wszak Jan Potocki po polsku mówił tak słabo, że jego mowy sejmowe tłumaczył Julian Niemcewicz… ale nie o tym ta notka – trzeba wpierw prześledzić losy hrabiego Potockiego wedle kalendarium jego życia podług Anny Wasilewskiej:

1761
Ósmego marca Jan Potocki przychodzi na świat na Podolu (obecnie Ukraina), w Pikowie, leżącym na północny zachód od Winnicy. W roku 1760 jego ojciec Józef poślubił Annę Teresę z Ossolińskich (1746–1810). …

1767

Narodziny Anny Marii, siostry Jana i Seweryna. W 1793 roku wyjdzie ona za mąż za Jana Krasickiego (1765–1841), bratanka Ignacego Krasickiego.

Około 1770

W związku z zagrożeniem stworzonym przez konfederatów barskich Jan i Seweryn zostają wywiezieni z Podola i przebywają przeważnie w Warszawie.

1774

W styczniu przyjeżdża do Warszawy Louis Constançon, szwajcarski pastor z Orbe (30 km na północ od Lozanny), któremu zostaje powierzona edukacja Jana i Seweryna. We wrześniu obaj wychowankowie wyruszają do Szwajcarii; najpierw zatrzymują się w Orbe, w grudniu przenoszą się do Genewy, bywają także w Lozannie; w Szwajcarii pozostaną do jesieni 1777 roku. …

Po powrocie do Polski i po śmierci stryja, Piotra Potockiego (ok. 1740–1782) Jan i Seweryn otrzymują w spadku dwa miliony złotych. Józef Potocki osiada w Tuluzie, skąd będzie robił nieczęste wypady do Polski i do Wiednia.

1783

Potocki prowadzi badania na Węgrzech i w Serbii. W grudniu wraca do Polski i udaje się na Podole, żeby zająć się interesami ojca. …

1785

Dwudziestego dziewiątego kwietnia podpisuje w Warszawie umowę przedślubną z Julią (1767–1794), córką księżnej Izabeli Lubomirskiej i kuzynką Adama Jerzego Czartoryskiego (1770–1861). Dziewiątego maja w Wilanowie odbywa się ślub Jana Potockiego i Julii Lubomirskiej. Po podróży przez Niemcy Potoccy zamieszkują w Paryżu, gdzie zostaną ponad dwa lata.

1786

Czwartego marca przychodzi na świat starszy syn Jana, Alfred (1786–1862). Potocki regularnie odwiedza panią de Staël, rezydującą przy rue du Bac.

1787

Dwudziestego siódmego maja przychodzi na świat młodszy syn, Artur (1787–1832). W czerwcu Potocki i jego żona bawią u wód w Spa. Anna Teresa i pani de Genlis dotrzymują im towarzystwa. We wrześniu Potocki przebywa w Antwerpii i przez miesiąc zwiedza ogarniętą rewolucją Holandię. W październiku udaje się do Anglii, gdzie wraz z Julią pozostanie do grudnia. W grudniu wraca do Paryża. …

1788

Osiemnastego kwietnia wkłada strój sarmacki i wręcza królowi memoriał Ne quid detrimenti Respublica capiat. Dwudziestego kwietnia przekazuje królowi Próbę logiki (Stanisław August zakazuje publikacji tego pisma), a piątego maja – O rzeczach, których strzelec potrzebuje w lasach. Trzynastego maja zobowiązuje się przekazywać corocznie Rzeczypospolitej jedną piątą swoich dochodów, równowartość 10 800 florenów. Czternastego maja wydaje O interesach Rosji i Polski. Siedemnastego maja publikuje Ogładę dziecięcą i przyzwoitą, O sekcie Drżących.

Pod koniec maja wyrusza na Ukrainę, aby odwiedzić Stanisława Szczęsnego Potockiego; dzięki jego wpływom zamierza kandydować na posła w Bracławskiem. Zatrzymuje się w Lublinie i spotyka się z Sewerynem. W czerwcu niespodziewanie robi woltę, przejeżdża przez Kozienice i rusza w kierunku Wielkopolski. Z Poznania zawiadamia króla, a potem także Stanisława Szczęsnego, o zamiarze kandydowania na posła w Wielkopolsce, zaznaczając tym samym dystans wobec konserwatywnej orientacji rodziny. W sierpniu na posiedzeniu sejmiku w Środzie zostaje wybrany na posła poznańskiego.

Prowadzi korespondencję ze swoim szwagrem, Ignacym Potockim, który sprzyja traktatowi z Prusami. Otrzymuje stopień porucznika w korpusie inżynierów. We wrześniu zakłada w Warszawie Drukarnię Wolną. Dziewiątego listopada wypuszcza pierwszy numer „Journal Hebdomadaire de la Diète” (tygodnik sejmowy). Król przyznaje mu Order Orła Białego.

1789

W styczniu Potocki nawiązuje bliższe stosunki z królem. Ukazuje się po francusku drugie wydanie, poprawione i poszerzone, Podróży do Turcji i Egiptu oraz Podróży do Holandii (Warszawa, Drukarnia Wolna). Dziewiętnastego lutego Potocki obiecuje wypłacić sumę 10 800 florenów, mając nadzieję, że wystarczy ona na pokrycie kosztów utrzymania trzydziestu saperów.

Wydaje w Drukarni Wolnej księgi I i II Essai sur l’histoire universelle et recherches sur celle de la Sarmatie (Rozprawa o historii powszechnej i badania nad historią Sarmacji).

W październiku dziedziczy wraz z Sewerynem dobra Józefa i Wincentego Potockich na Ukrainie. W listopadzie zakłada w Warszawie czytelnię publiczną i dyskusyjny klub polityczny, liczący 150 członków założycieli.

Według relacji orientalisty Władysława Kotwicza, Potocki udaje się do Berlina, gdzie zbliża się do Fryderyka Wilhelma I i jego wuja, księcia Henryka. Jest prawdopodobne, że pracuje wówczas w bibliotekach Ewalda Hertzberga (1725–1795), ministra króla, oraz geografa Antona Friedricha Büschinga (1724–1793). …

W październiku wyrusza do Francji, a następnie odwiedza Lipsk i Landau. W Paryżu poznaje barona de Staël, ambasadora Szwecji, z którym rozważa sprawę ewentualnej kandydatury króla szwedzkiego na tron Polski, spotyka także Mirabeau i La Fayette’a, odwiedza klub jakobinów, zasiada na ławkach dla widzów w debatach Zgromadzenia Narodowego.

1791

W lutym w towarzystwie Tadeusza Morskiego, ambasadora Polski w Madrycie, opuszcza Paryż i udaje się do Hiszpanii. Podróż trwa ponad miesiąc; Potocki robi długi postój w Bajonnie, a prawdopodobnie także u ojca w Tuluzie. W marcu przybywa do Madrytu; podróż ta została opisana w dzienniku, którego nie odnaleziono. Spędza wieczory w towarzystwie Mohammeda Ibn Otmana, ambasadora Maroka w Hiszpanii, o którym powie: „snuł długie opowieści w stylu Wschodu, i być może ogłoszę je kiedyś drukiem”. Na prośbę Morskiego Jan Potocki otrzymuje paszport i podróżuje po Hiszpanii. Przemierza Andaluzję, zwiedza Grenadę, Kordobę, Sewillę i Malagę. Każe się sportretować w pracowni Goi w odświętnej sukni zakonu świętego Stanisława.

Od lipca do września odwiedza Tetuan, Tanger, Rabat i Larache. Zostaje przyjęty przez cesarza Maroka. We wrześniu wypływa do Kadyksu.

Spotyka w Lizbonie Davida Humphreysa (1752–1818), ambasadora Stanów Zjednoczonych i przyjaciela Washingtona. Udaje się do Anglii, w listopadzie przybywa do Francji. …

1792

Z Drezna przybywa do Warszawy (uprzednio jego powóz ulega wypadkowi). W lutym i marcu publikuje szereg artykułów w „Journal Hebdomadaire de la Diète”. Sprzedaje Drukarnię Wolną Antoniemu Czarniawskiemu.

W maju kieruje do Ignacego Potockiego pismo Stan rzeczy; przedstawia w sejmie projekt uzbrojenia Kurpiów, który zyskuje aprobatę.

1793

W czerwcu przestaje ukazywać się „Journal Hebdomadaire de la Diète”. W czerwcu i lipcu Potocki walczy na Litwie z Rosjanami pod dowództwem generała Michała Zabiełły. Pisze do króla; w liście oznajmia, że wycofuje się z polityki. …We wrześniu udaje się do Łańcuta, do rezydencji swojej teściowej, księżnej Lubomirskiej, gdzie pisze utwory na scenę łańcuckiego dworu. W październiku osiada na Mokotowie pod Warszawą i kontynuuje badania historyczne. …

Następnie przebywa w Wiedniu. Według Kotwicza, Potocki wyrusza do Petersburga na zaproszenie Katarzyny, która bez powodzenia próbuje związać go ze swoim dworem. W listopadzie za kwotę 2 600 000 zł kupuje we Lwowie ukraińskie dobra Seweryna, odziedziczone w 1789 roku po Józefie i Wincentym Potockich.

1794

W styczniu przebywa w Hamburgu u Stanisława Szczęsnego Potockiego, który udziela mu pieniężnej pożyczki. W kwietniu rezyduje w Rheinsbergu u Henryka Pruskiego i pisze przynajmniej jeden utwór dla sceny dworskiej: Cyganie z Andaluzji. Komedia przeplatana arietkami, w dwóch aktach, wierszem; odnajdujemy w niej wiele wątków z Rękopisu znalezionego w Saragossie, który w tamtym czasie jest już rozpoczęty.

W połowie lipca odwiedza w Berlinie Ignacego Krasickiego, który od paru tygodni bawi [ha, ha] w stolicy Prus. W sierpniu wyrusza z położonej na północny wschód od Berlina miejscowości Strelitz w podróż badawczą, która potrwa pięć tygodni; odwiedzi Neubrandenburg, Rostock, Wismar, Hamburg, Lüneburg, Boizenburg. Dwudziestego szóstego sierpnia w Krakowie umiera Julia Potocka; Potocki nie przerywa podróży po Niemczech.

1795

W Hamburgu, w drukarni G.F. Schnibesa, wydaje Podróż do Dolnej Saksonii odbytą w 1794 roku dla badań nad starożytnościami słowiańskimi, czyli wendyjskimi. W sierpniu Katarzyna II wydaje ukaz zapewniający nienaruszalność dóbr Jana Potockiego. …

1796

W maju pracuje w bibliotece w Wolfenbüttel; w lipcu wysyła prace historyczne do Płatona Aleksandrowicza Zubowa (1767–1822) i za jego pośrednictwem zwraca uwagę Katarzyny na swoje rozprawy. Wyjeżdża do Wiednia.

W październiku wydaje w Wiedniu Mémoire sur un nouveau péryple du Pont-Euxin, ainsi que sur la plus ancienne histoire des peuples du Taurus, du Caucase, et de la Scythie (Opis nowej podróży do wybrzeży Morza Czarnego wraz z najdawniejszymi dziejami Krymu, Kaukazu i Scytii), na którego kartach wygłasza pochwałę Waleriana Aleksandrowicza Zubowa (1771–1804). …

1799

Pierwszego maja podpisuje w Tulczynie intercyzę z Konstancją (1781–1852), córką Stanisława Szczęsnego Potockiego i Józefiny z Mniszchów. Konstancja otrzymuje w posagu milion złotych. Trzynastego czerwca odbywa się ślub. Z tego związku przyjdą na świat syn Andrzej Bernard (1800–1874) i córki: Irena (1803–1835) i Teresa (1805–1868).

1800

Dwudziestego ósmego kwietnia, na mocy kontraktu podpisanego w Wiedniu, Seweryn Rzewuski i jego żona, siostra Julii Potockiej, zobowiązują się wypłacać Janowi Potockiemu coroczną kwotę w wysokości 24 000 zł; suma ta, zagwarantowana intercyzą podpisaną przed zawarciem pierwszego małżeństwa, była do tej pory wypłacana przez księżnę Lubomirską. Potocki pracuje u ujścia Dniestru, na Krymie i nad brzegami Bohu. …

1802

Trzeciego maja w Pińsku szczęśliwe dotąd małżeństwo przeżywa kryzys: Konstancja żąda rozwodu, żeby podążyć za kochankiem. …
Według Kotwicza, Potocki zostaje mianowany przez Aleksandra I tajnym radcą.
Upada projekt podróży do Paryża i Londynu, prawdopodobnie z powodu trudności finansowych, i Potocki wraca na Ukrainę. …

1804

Potocki utrzymuje regularną korespondencję z Adamem Czartoryskim, który kieruje rosyjskim ministerstwem spraw zagranicznych; korespondencja ta dotyczy południowej i wschodniej polityki cesarstwa. Z powodu trudności natury finansowej rezygnuje z podróży do Rzymu, opuszcza Florencję i przez Wenecję udaje się do Wiednia, gdzie odwiedza wiedeńską Akademię Języków Wschodnich. Giovanni Battista Lampi maluje portret Jana Potockiego. Potocki drukuje w Petersburgu w stu egzemplarzach pierwszy dekameron Rękopisu znalezionego w Saragossie. Wydaje Histoire ancienne du gouvernement de Cherson. Pour servir de suite à l’histoire Primitive des peuples de la Russie (Starożytne dzieje guberni chersońskiej. Ciąg dalszy historii pierwotnej ludów Rosji) w Petersburgu, w drukarni Cesarskiej Akademii Nauk.

Między 5 a 17 grudnia jako tajny radca zawiadamia Aleksandra I, że opracował projekt akademii wschodniej, która zajęłaby się wytyczaniem polityki Rosji, i prosi go o nominację na członka wydziału azjatyckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Dwudziestego trzeciego grudnia komitet cenzury w Petersburgu pozwala na publikację pierwszego tomu Rękopisu znalezionego w Saragossie, obejmującego pierwszy dekameron.

1805

Pierwszy dekameron Rękopisu znalezionego w Saragossie jest drukowany w formie odbitki w Petersburgu. Siódmego stycznia dzięki poparciu Czartoryskiego otrzymuje nominację na członka wydziału azjatyckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i dziesięć dni później składa przysięgę.

W maju zostaje mianowany kierownikiem wyprawy naukowej towarzyszącej rosyjskiemu poselstwu do Chin i rusza w kierunku Syberii. Będzie regularnie wysyłał długie raporty Adamowi Czartoryskiemu. W sierpniu przebywa w Tomsku, we wrześniu w Irkucku, w październiku w Kiachcie. Rosjanie i Chińczycy wiodą spór o liczbę osób, które mają wkroczyć do Chin, poselstwo zostaje zatrzymane na granicy. Potocki wysuwa zastrzeżenia pod adresem carskiego posła, Jurija Aleksandrowicza Gołowkina (1763–1846). Trzydziestego grudnia poselstwo wkracza do Chin w czasie silnych mrozów.

1806

W styczniu poselstwo dociera do Urgi. Tu nastąpi kres podróży; rozbieżności protokolarne doprowadzają do konfliktu Chińczyków z Gołowkinem, który postanawia zawrócić z drogi. Potocki wpada we wściekłość. Dwudziestego dziewiątego stycznia na wniosek astronoma Friedricha Th. Schuberta (1758–1825) Potocki zostaje mianowany członkiem honorowym Cesarskiej Akademii Nauk.

W marcu poselstwo jest z powrotem na rosyjskiej ziemi; kiedy Potocki znajduje się na granicy, prosi cesarza o pozwolenie na powrót do Petersburga. Ubiega się o stanowisko specjalisty w departamencie azjatyckim i bada przygraniczne warunki handlu ze Wschodem. Dwudziestego czwartego kwietnia z Tomska wysyła Czartoryskiemu Memoriał o wyprawie do Chin. Otrzymuje od cesarza „ustne polecenie” spisania swoich rozważań na temat systemu azjatyckiego. W sierpniu pracuje w archiwach wydziału spraw zagranicznych. Między 4 a 16 października przedstawia cesarzowi wnioski z rozważań nad systemem azjatyckim. Konstancja zostaje kochanką Octave’a de Choiseul-Gouffiera, męża swojej siostry Wiktorii.

1807

W styczniu Andriej Jakowlewicz Budberg (1750–1812), następca Czartoryskiego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, powierza Potockiemu kierowanie pismem „Journal du Nord”. Aż do zawarcia pokoju w Tylży Potocki kilka razy na tydzień wysyła Budbergowi raporty, w których przedstawia własną, antynapoleońską wizję polityki europejskiej; w tym samym czasie z coraz większą natarczywością ubiega się o kierownicze stanowisko w wydziale spraw tureckich.

Od stycznia do lipca publikuje szereg artykułów w „Journal du Nord”. W marcu otrzymuje polecenie złożenia raportu o pracach sekcji naukowej poselstwa do Chin. Z uwagi na problemy finansowe wysyła żonę i dzieci na Ukrainę. Uzyskuje od Cesarskiej Akademii Nauk zezwolenie na podjęcie przez Juliusa von Klaprotha misji kaukaskiej i sporządza listę dwudziestu pięciu obiektów badań.

Osiemnastego września prosi o dyspozycje nowego zwierzchnika ministerstwa spraw zagranicznych, Nikołaja Pietrowicza Rumiancewa; rezygnuje z kierowania „Journal du Nord”. W październiku przedstawia ministrowi raport o pracach naukowej sekcji poselstwa do Chin i ubiega się o misję w Turcji. Utrzymuje stosunki z Josephem de Maistre’em.

Przedstawia Rumiancewowi Mémoire sur l’organisation du Journal du Nord (Memoriał o funkcjonowaniu „Journal du Nord”) i prosi o sześciomiesięczny urlop. Pisze piąty dekameron Rękopisu znalezionego w Saragossie i postanawia przeredagować powieść.

1808

W Petersburgu ukazuje się Examen critique du fragment égyptien, connu sous le nom d’Ancienne Chronique (Krytyczny opis egipskiej księgi, znanej pod nazwą Dawnej Kroniki), tłoczony w drukarni Aleksandra Plucharta w stu egzemplarzach. W lutym Potocki, który otrzymał sześciomiesięczny urlop, opuszcza Petersburg i w marcu przybywa na Ukrainę. Poświęca wiele uwagi dzieciom z drugiego małżeństwa. W kwietniu podpisuje z Konstancją separację dóbr. …

1810

Joseph de Maistre żywo reaguje na Principes de chronologie. … [JP] pisze do Thomasa Jeffersona, który poleci go uwadze Benjamina Smitha Bartona (1766–1815).

1815

Dwudziestego trzeciego grudnia Jan Potocki odbiera sobie życie strzałem z pistoletu, który nabił nie kulą, lecz ołowianą gałką z jakiejś puszki (czy też gałką srebrnej cukiernicy, jak chce legenda), którą tygodniami piłował w przypływach melancholii. Według świadectwa księdza Chołoniewskiego, który po tym akcie desperacji hrabiego jako pierwszy wszedł do jego pokoju, na stole, gdzie leżały książki i papiery, znaleziono jedynie „kilka karykatur dzikiej fantazji, świeżo biegłą ręką naszkicowanych”. Tych rysunków nie odnaleziono.

CDN

 

Reklamy

2 myśli na temat “Osobliwe przypadki Jana Potockiego”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s