Wstyd i pocieszenie

Interallied_mission_to_Poland_(Gen_Barthelemy)_02.1919.jpg

Misja aliancka we Lwowie, luty 1919. Od lewej: Stanisław Wańkowicz, Robert Lord, gen. Joseph Barthelemy, gen. Tadeusz Rozwadowski, gen. Adrian Carton de Wiart, mjr Giuseppe Stabile.

___

Myślałem, że przypadek Klementyny Sobieskiej wystarczy, aby pokazać „tendencyjność” polskiej wikipedii, ale po przeczytaniu tamże wpisu nt. Zygmunta Krasińskiego jest mi po prostu wstyd… Znowu nawet angielski wpis jest już lepszy, ale tak jak w przypadku Klementyny można to było jakoś zrozumieć, to tutaj pozostaje tylko zażenowanie. Być może ostatnie zdanie wpisu ma być tego wytłumaczeniem: „Tradycyjnie Krasińskiego zwykło zaliczać się do grona tzw. Trzech Wieszczów literatury polskiej (obok Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego), choć coraz częstsze są próby zdetronizowania Krasińskiego przez współczesną krytykę literacką.

A pocieszenie płynie z powyższego, bardzo istotnego zdjęcia, a raczej z wpisów dot. istotnych na nim osób. Dobrze, że nie „zapomniano” kompletnie o Stanisławie Wańkowiczu, o tym znacznie ważniejszym Wańkowiczu od Melchiora, jego bratanka:

„W latach 1918–1919 był członkiem poselstwa polskiego przy rządzie ukraińskim. Później wiceprezesem Towarzystwa Rolniczego i prezesem Związku Ziemian w Lidzie. Przyczynił się do powstania „Słowa” wileńskiego, w którym publikował artykuły gospodarcze i polemizował z założeniami reformy rolnej.** Społecznie działał w ramach Rady Naczelnej Organizacji Ziemiańskich. W 1925 był członkiem władz Rady Opiekuńczej Kresów. W 1926 wstąpił w Wilnie do Organizacji Zachowawczej Pracy Państwowej i z nią w 1933 przystąpił do Zjednoczenia Zachowawczych Organizacji Politycznych, w których był wiceprezesem. W 1936 Stanisław Wańkowicz był wiceprezesem Rady Naczelnej Organizacji Ziemiańskich… Od 1937 wchodził w skład władz Stronnictwa Zachowawczego.

Warto by jednak uzupełnić tam opis straszliwych okoliczności jego śmierci:

„Tragiczny wrzesień 1939 r. zastał Wańkowiczów w Gorzyczkach. Podobnie jak inne rodziny ziemiańskie, zostali z Gorzyczek wyrzuceni i zamieszkali kontem u znajomych w Warszawie. Młodszy syn Andrzej przez zieloną granicę poszedł szukać Polskiego Wojska.

Jednak najtragiczniejszym dla rodziny Wańkowiczów był dzień 24 czerwca 1943 r. w Zbydniowie koło Sandomierza. Dzień wydawało się radosny – ślub jedynej córki Teresy. Wieczorem po przyjęciu ślubnym, nadjechał oddział SS. Esesmani bez podania przyczyny, z premedytacją, zwierzęcą zaciekłością, seriami karabinów, bez cienia litości zamordowali prawie wszystkich, 21 osób; senatora Stanisław Wańkowicza, jego żonę Aleksandrę, gospodarzy i ich gości. Senator Stanisław Wańkowicz jego żona Aleksandra spoczywają tam razem w zbiorowej mogile.”

Drugie pocieszenie to wpis tamże nt. Roberta Lorda, Amerykanina, któremu należy się jeśli nie pomnik to przynajmniej ulice jego imienia:

„20 grudnia 1915 został profesorem Uniwersytetu Harvarda. Rozpoczął pionierskie badania nad syntezą historii dyplomatycznej II rozbioru Polski. W swej pracy Lord korzystał z wielu źródeł archiwalnych przechowywanych w archiwach państw rozbiorczych. Był jedynym badaczem historii Polski, który został dopuszczony do tajnych materiałów dyplomacji Imperium Rosyjskiego, wyjaśniających genezę II rozbioru. Był pierwszym i ostatnim historykiem, który mógł korzystać z rosyjskich źródeł archiwalnych dotyczących polityki Petersburga wobec Rzeczypospolitej w latach 1787-1793.

1 maja 1918 Lord został kierownikiem sekcji amerykańskich ekspertów do spraw wschodnich na przyszłą konferencję pokojową. 30 listopada 1918 został powołany w skład delegacji USA na paryską konferencję pokojową jako doradca w sprawach Rosji i Polski. W czasie konferencji wersalskiej wywierał wpływ na prezydenta Woodrowa Wilsona, podnosząc, że odbudowa państwa polskiego jest naprawą największej zbrodni politycznej, jaką znała Europa, przywróceniem zasady sprawiedliwości w stosunkach międzynarodowych. Utrzymywał, że państwo polskie powinno być odbudowane w swoich granicach historycznych, a nie etnicznych. 28 stycznia 1919 wszedł w skład komisji do zbadania sytuacji w Polsce i na spornych terytoriach granicznych. Zasiadał we Wspólnej Komisji do spraw polskich i czechosłowackich oraz w podkomisji do spraw rejonu cieszyńskiego i przyszłej wschodniej granicy Polski.”

Więcej o tym wielkim człowieku, w notce następnej…

___

**) Żubry kresowe albo wileńskie albo litewskie – nieformalne ugrupowanie ziemiańskie skupiające konserwatystów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Za organ prasowy „żubrów” uznawany był wileński dziennik „Słowo”.

Reklamy

Brytyjski liberalizm w działaniu, czyli sławna afera Profumo

Zapewne nigdy się nie dowiemy jakie były kulisy przesławnej afery Profumo, wszak jej akta utajniono do 2046… Jednak to co wiadomo pokazuje jak poważnym państwem jest Zjednoczone Królestwo i jak surowo traktuje członków rządzącej nim kasty, jeśli popełnią poważne błędy.

Afera Profumo – polityczny skandal z roku 1963 w Wielkiej Brytanii. Nazwa pochodzi od ministra, sekretarza stanu ds. wojny (ang. Secretary of State for War), Johna Profumo**.

Profumo był dobrze wykształconym i szanowanym ministrem w rządzie Partii Konserwatywnej, mężem aktorki Valerie Hobson. U źródeł skandalu stał jego przelotny, kilkutygodniowy romans z showgirl Christine Keeler w 1961. Pogłoski o romansie krążyły po Londynie, jednak nie zachwiały one pozycji Profumo.

W grudniu 1962 po wypadku z bronią palną, w który uwikłani byli dwaj inni kochankowie Keeler, prasa ujawniła związki Keeler z Profumo wraz z informacją, że Keeler spotykała się także z Jewgienijem („Eugene”) Iwanowem, attaché morskim (ang. senior naval attaché) ambasady Związku Radzieckiego w Londynie.***

Brytyjska tradycja respektowania prywatnych spraw polityków ostała się do marca 1963, kiedy to George Wigg poseł z Partii Pracy poruszył tę sprawę w parlamencie ze względu na „bezpieczeństwo narodowe”. …wkrótce (5 czerwca 1963) Profumo został zmuszony do przyznania, iż skłamał w swoim oświadczeniu w Parlamencie. Zrezygnował także z roli ministra, członka parlamentu i Privy Council. Skandal wstrząsnął rządem konserwatystów i przyczynił się do przejęcia władzy przez Partię Pracy w wyborach w 1964.”

Polska wiki nie oddaje dobrze rozmiarów tej afery, i jej skutków:

The Times called Profumo’s lies „a great tragedy for the probity of public life in Britain”; the Daily Mail recorded Profumo’s fall and disgrace as the price required when public figures fell short of the expected standards of integrity. The Daily Mirror hinted that not all the truth had been told, and referred to „skeletons in many cupboards”. …

After the parliamentary debate, newspapers published further sensational stories, hinting at widespread immorality within Britain’s governing class. A story emanating from Rice-Davies concerned a naked masked man, who acted as a waiter at sex parties; rumours suggested that he was a cabinet minister, or possibly a member of the Royal Family. …

A later commentator opined that the Profumo affair had destroyed the old, aristocratic Conservative party: „It wouldn’t be too much to say that the Profumo scandal was the necessary prelude to the new Toryism, based on meritocracy, which would eventually emerge under Margaret Thatcher”. The Economist suggested that the Profumo affair had effected a fundamental and permanent change in relations between politicians and press. Davenport-Hines posits a longer-term consequence of the affair—the gradual ending of traditional notions of deference: „Authority, however disinterested, well-qualified and experienced, was [after June 1963] increasingly greeted with suspicion rather than trust”. ”

Przy czym, warto tu przypomnieć co działo się w UK i na świecie w 1962:

In British politics, the „Night of the Long Knives” was a major Cabinet reshuffle that took place on 13 July 1962. Prime Minister Harold Macmillan dismissed seven members of his Cabinet, one-third of the total. …The speed and size of the reshuffle was unprecedented in British political history. The sackings were mockingly named after the 1934 Night of the Long Knives, when Adolf Hitler had many Sturmabteilung supporters of Ernst Röhm either executed or arrested. Macmillan was accused of having acted hastily and of being ungrateful in sacking his party’s most loyal officials.”

22 października: kryzys kubański – prezydent John F. Kennedy wprowadził blokadę morską Kuby; pod zarzutem szpiegostwa na rzecz USA i Wielkiej Brytanii aresztowano Olega Pieńkowskiego, wysokiego oficera radzieckiego wywiadu wojskowego GRU.

Czas na puentę.

Bohater afery, John Profumo, zaczął pokutę od własnoręcznego czyszczenia publicznych latryn. „Profumo „had to be persuaded to lay down his mop and lend a hand running the place”, eventually becoming Toynbee Hall’s chief fundraiser, and used his political skills and contacts to raise large sums of money. All this work was done as a volunteer, since Profumo was able to live on his inherited wealth. His wife, the actress Valerie Hobson, also devoted herself to charity until her death in 1998. In the eyes of most commentators, Profumo’s charity work redeemed his reputation. His friend, social reform campaigner Lord Longford said he „felt more admiration [for Profumo] than [for] all the men I’ve known in my lifetime”.

Profumo was appointed a Commander of the Order of the British Empire (CBE) in 1975, and received the honour at a Buckingham Palace ceremony from Queen Elizabeth II, signalling his return to respectability. In 1995, former Conservative Prime Minister Margaret Thatcher invited him to her 70th birthday dinner, where he sat next to the Queen.”

Jeśli zaś chodzi o lady Astor: „Within three years of her marriage Bronwen’s world was turned upside down by the infamous Profumo Affair, which brought down Prime Minister Harold Macmillan’s government. Bill died from a heart attack in 1966, leaving Bronwen with two young daughters.

Bronwen left Cliveden with her daughters, to live in Tuesley Manor, Godalming, Surrey. She opened her new home to the homeless and in 1983 trained as a psychotherapist.”

Macmillan had been elected Chancellor of the University of Oxford in 1960, in a campaign masterminded by Hugh Trevor-Roper, and held this office for the rest of his life, frequently presiding over college events, making speeches and tirelessly raising funds. …

With hereditary peerages again being created under Thatcher, Macmillan requested the earldom that had been customarily bestowed to departing prime ministers, and on 24 February 1984 he was created Earl of Stockton and Viscount Macmillan of Ovenden. He is the last Prime Minister to have been given an hereditary peerage, although Margaret Thatcher’s husband was later given a baronetage, which passed onto her own son.”

___

**) Albert Peter Anthony Profumo KC (1879 – 27 March 1940) was an English barrister.

The Profumo family is of Italian origin, and Albert Profumo held the title of 4th Baron Profumo in the nobility of the Kingdom of Sardinia. His family made their fortune in insurance. He owned much of the Provident Life of London. He was succeeded as Baron by his son, politician John Profumo. His grandson is David Profumo. His daughter Mary Ainslie Profumo married Harold Balfour, 1st Baron Balfour of Inchrye.

***) Ivanov was recalled to Moscow in December 1962, prior to the Profumo affair becoming public knowledge. Upon returning to the Soviet Union he continued his naval career, being assigned to the Black Sea Fleet. It is not known whether Ivanov continued to work with the GRU but he was reportedly awarded the Order of Lenin. He did not remarry.

In 1994, Ivanov was found dead in his Moscow flat at the age of 68.
Ivanov’s partially ghost-written memoirs The Naked Spy were published in 1992. In the book Ivanov stated that he had been able to obtain significant military intelligence by accessing British political circles. However he claimed that his GRU seniors remained unaware of his relationship with Keeler until the story broke in the UK, since he saw no need to report upon a private relationship.

 

 

 

 

 

Fałszywy megamit, czyli brytyjski liberalizm

Liberalizm to przede wszystkim (być może pierwsza?) ideologiczna megamanipulacja, nadająca jakiemuś pojęciu nazwę o przeciwnej konotacji do jego właściwego znaczenia (w czym się wyspecjalizowali nieco później komuniści):

„Liberalizm (łac. liberalis – wolnościowy, od łac. liber – wolny) – ideologia i kierunek polityczny, według którego wolność jest nadrzędną wartością, ma charakter indywidualistyczny i przeciwstawia się kolektywizmowi. Innymi wartościami cenionymi przez liberałów są wartości demokratyczne i prawa obywatelskie czy własność prywatna i wolny rynek. …

Główne założenia wczesnej ideologii liberalnej powstały w Wielkiej Brytanii, w kontekście angielskiej wojny domowej. W wojnie tej siły parlamentu odniosły zwycięstwo nad siłami rojalistycznymi, co doprowadziło do egzekucji króla Karola I. Po chwalebnej rewolucji (1688) ustanowiono ograniczoną monarchię konstytucyjną.”

„Enlightenment philosophers are given credit for shaping liberal ideas. These ideas were first drawn together and systematized as a distinct ideology, by the English philosopher John Locke, generally regarded as the father of modern liberalism. Thomas Hobbes attempted to determine the purpose and the justification of governing authority in a post-civil war England.”

Tu jeszcze raz przypomnę ów cytat:

„Czasy saskie na ziemiach polskich to czasy pokoju, słabego państwa i niskich podatków. Obciążenia podatkowe w Polsce były sześciokrotnie mniejsze niż w sąsiednich Prusach i Rosji, 12-krotnie – niż w Austrii, i aż ponad 30-krotnie mniejsze niż w Anglii…”

A oto tego uzupełnienie:

During the war-filled years of the eighteenth and early nineteenth century, tax rates in Europe increased dramatically as war became more expensive and governments became more centralized and adept at gathering taxes. This increase was greatest in England, Peter Mathias and Patrick O’Brien found that the tax burden increased by 85% over this period.”

No, właśnie, po to przecież zburzono ten przebrzydły tzw. ancien régime, aby ludzie byli wolni… to jasne. A szczególnie katolicy:

The years from 1688 to the early 19th century were in some respects the nadir for Catholicism in England. Deprived of their dioceses, four Apostolic Vicariates were set up throughout England until the re-establishment of the diocesan episcopacy in 1850. Although the persecution was not violent as in the past, Catholic numbers, influence and visibility in English society reached their lowest ebb. Their civil rights were severely curtailed: their right to own property or inherit land was greatly limited, they were burdened with special taxes, they could not send their children abroad for Catholic education, they could not vote, and priests were liable to imprisonment.

Kolejny niemiecki rozbiór Polski?

W tzw. polskiej szkole ciągle nas uczą, iż Rzeczpospolita upadła, bo Polacy nie umieli się rządzić, a w dodatku mieli (i ciągle mają…) te słynne i straszne narodowe przywary.

Jak było naprawdę trzeba będzie jeszcze opisać, więc teraz tylko przypomnę słowa pewnego szkockiego profesora:

Do połowy XVII wieku ten system był mocny, najsilniejszy w środkowo wschodniej Europie. Do czasów Jana Kazimierza Rzeczpospolita wygrywała prawie każdą wojnę. Po prostu była do tego czasu lepiej rządzona, a wojsko miała silniejsze.

A był to system tak mocny, iż trzeba było ponad 300 lat by go całkowicie zniszczyć: 1648 → 1989.

Warto tu jednak przypomnieć pewne fakty – te współczesne:

Mniej znany jest stopień w jakim Niemcy rezygnują z własnych dochodów na rzecz ich państwa, wszak dochody budżetów publicznych w Niemczech i w Polsce są jak 17:1 !! W Bundesrepublice ów dochód to prawie 50% GDP, podczas gdy w Polsce to raptem niecałe 20%!

I te historyczne:

Czasy saskie na ziemiach polskich to czasy pokoju, słabego państwa i niskich podatków. Obciążenia podatkowe w Polsce były sześciokrotnie mniejsze niż w sąsiednich Prusach i Rosji, 12-krotnie – niż w Austrii, i aż ponad 30-krotnie mniejsze niż w Anglii czy Niederlandach. Sytuacja ta sprzyjała bogaceniu się̨ magnaterii i części szlachty, w ślad za tym następował rozwoju konsumpcji i otwarcia krajowego rynku, co wiązało się̨ z rozkwitem handlu. Na koniunkturze korzystali głównie kupcy zagraniczni, choć na tej fali popytu rozwijały się̨ znakomicie także interesy niektórych polskich kupców, szczególnie gdy były poparte talentem [ha, ha], jaki posiadał Piotr Tepper. 

 

Skąd Bundesrepublika bierze na kolonizację Polski (i naszych sąsiadów)

Europa_Zukunfstkarte_Albert_Rymann.jpg

„Ilustrowany Kuryer Codzienny” nr 213, 4 sierpnia 1939, s. 2, art. „Przyszła mapa Europy” Autor: Albert Rymann.**

__

Dobre kilka lat temu, u szczytu „napięć finansowych” na linii Niemcy-Grecja (oraz Niemcy-Włochy), ukazały się bardzo ciekawe dane nt. indywidualnej zamożności obywateli UE. Okazało się, iż przeciętny Helmut [jak dotąd…***] ma dużo mniej majątku osobistego (w szczególności nieruchomości) niż zwykły Pierre ze słodkiej (kiedyś) Francji – ba! nawet przeciętny italski Giuseppe jest zamożniejszy od owego Helmuta!!

Z drugiej strony, wiadomo jak agresywną politykę eksportową prowadzi Bundesrepublika – od gigantycznego korumpowania elit krajów docelowych, po równie gigantyczne wspieranie mega-firm niemieckich, zarówno tych państwowych jak i (przede wszystkim?) tych prywatnych. W przypadku Polski i krajów położonych na wschód od Odry dochodzą do tego olbrzymie koszty kolonizacyjne – wykupienie tubylczych mass-mediów oraz masowe wspieranie tzw. organizacji pozarządowych (NGO) itp.

Aby zrozumieć, choćby częściowo, źrodło finansowania owych niemieckich „ekstrawagancji”, a także powyższy „paradoks Helmuta”, wystarczy porównać struktury finansowe Polski i Niemiec.

________     Niemcy    ____________      Polska   _____________

Populacja:  (2015) 82,175,700       (2017) 38,634,007

GDP:  $ 3460 miliardów (2016)     467 miliardów (2015)

Siła robocza:  44.2 miliony (2016)    17.92 milionów (2012)

Eksport:  $ 1330 miliardów (2016)    € 176.72 miliardów (2016)

Import:  $ 1050 miliardów (2016)      € 174.80 miliardy (2016)

Dochód budżetu pub.:  $ 1523 miliardy (2016)      89.47 miliardów (2012)
Wydatki:                 $ 1497 miliardów (2016)         99.54 miliardów (2012)

____

Stosunek 7:1 tzw. produktu krajowego brutto (GDP) można zrozumieć poprzez około 2.5 razy większą siłę roboczą (tj. liczbę osób pracujących) oraz ponad 2 razy większą „wydajność”.

Olbrzymia nadwyżka niemieckiego eksportu (jest większa niż cały polski eksport) to dobrze znana sprawa – jest to ich wielka siła, ale i potencjalna pięta Achillesa oraz wyzwanie dla prezydenta Trumpa…

Mniej znany jest stopień w jakim Niemcy rezygnują z własnych dochodów na rzecz ich państwa, wszak dochody budżetów publicznych w Niemczech i w Polsce są jak 17:1 !! W Bundesrepublice ów dochód to prawie 50% GDP, podczas gdy w Polsce to raptem niecałe 20%!

cbdo

**) „Naumann is often considered an advocate of German nationalism with militarist and annexionist ideals, due to his book Mitteleuropa (1915) on the geopolitics of a Central Europe under German leadership. The work had a great public impact, though it did not affect the military strategy of World War I. Like many scholars of his time, Naumann upheld the theories of Social Darwinism and Volksgemeinschaft. He shared his views with the intellectual circles he frequented, including not only Max Weber, but also Lujo Brentano, Hellmut von Gerlach, young Theodor Heuss, his wife Elly Heuss-Knapp, and Gustav Stresemann.”

***) NB. Myślę, że od tego czasu status majątkowy Francuzów i Włochów zaczął się gwałtownie pogarszać…

Capture d’écran 2018-03-06 à 20.15.57.png

 

Pieniądze Potockich – przyczynek

Oto kilka komentarzy do kalendarium życia Jana Potockiego.

  1. Tatuś hrabiego był bardzo „obrotowy”: „Wziął udział 10 V 1767 w Warszawie w naradach malkontentów z N. Repninem i zgodnie z zapadłymi tam postanowieniami doprowadził 27 V w Sądowej Wiszni do zawiązania konfederacji ziem generału ruskiego, zostając jej marszałkiem. W związku z tym Repnin polecił (20 VI) gen. P. Kreczetnikowowi, by przeprowadził skasowanie kondemnat zapadłych na P-ego na Trybunale Lwowskim. W Radomiu P. należał do przywódców najbardziej uległych Repninowi; 5 VIII z ramienia Generalności, a faktycznie na żądanie Repnina (co później wypominali mu barzanie) został członkiem czteroosobowej delegacji wysłanej w misji hołdowniczej do Moskwy, dokąd przybył 30 IX. Dn. 12 X na uroczystej audiencji delegaci zapewniali Katarzynę II o wdzięczności narodu za okazane łaski, a w kilka dni później na osobnym spotkaniu z N. Paninem P. atakował samowolę Czartoryskich, niedawno ustanowione komisje i nadmierne opodatkowanie dóbr szlacheckich. Pobyt P-ego w Moskwie przeciągnął się do końca lutego, a może jeszcze i na marzec 1768. Po powrocie kontynuował u Repnina podjęte w Moskwie zabiegi o stanowisko posła przy dworze petersburskim. Ale Repnin informował króla, że P. jest zbyt ograniczony, by mógł pełnić tę funkcję. …Po zawiązaniu konfederacji barskiej P. lawirował między Warszawą a Barem. Gdy nadzieje na placówkę petersburską zawiodły, latem 1768 kazał sobie zbudować duży statek i w sierpniu wraz z żoną spłynął na nim do Gdańska. Zimą i wiosną 1769 czynił tam zabiegi o uzyskanie laski marszałkowskiej konfederacji Prus Królewskich. Rozmowy w tym celu prowadzone z rezydentem francuskim J. G. Reynevalem i z miejscowymi obywatelami nie rokowały jednak powodzenia. Zawiodły również nadzieje na poselstwo do Stambułu. Równocześnie starał się P. o pożyczkę w bankach holenderskich (chodziło o sumę przekraczającą dwa i pół miliona złp.; dostał ok. 650 000 złp.). Miała być ona obrócona na rozszerzenie działającego od lutego 1769, a prowadzonego początkowo do spółki z Piotrem Mikołajem Gartenbergiem Sadogórskim, przedsiębiorstwa liwerunkowego dla armii rosyjskiej walczącej z Turcją. J. Rehbinder, rezydent rosyjski w Gdańsku, wciąż alarmował ambasadora w Warszawie o knowaniach P-ego, ale Aleksy Husarzewski przekonywał z kolei króla o jego pełnej lojalności. Po powrocie (w kwietniu) ze swej drugiej podróży do Gdańska P. otrzymał Order Orła Białego, krótko potem (12 VI) Kazimierz Krajewski, marszałek wiski, napiętnował P-ego za jego udział w konfederacji radomskiej i współpracę z Repninem. Na przełomie 1769/70 r. jeździł P. do Krystynopola, by zjednać Franciszka Salezego Potockiego do politycznego programu nowego w Polsce ambasadora rosyjskiego M. Wołkońskiego. W końcu r. 1770 odżegnywał się od bywania na konferencjach prorosyjskiej Rady Patriotycznej, ale jednocześnie «mocno» zabiegał o laskę marszałka generalnego niedoszłej do skutku rekonfederacji, projektowanej przez tę Radę. W niespełna pół roku później Generalność konfederacji barskiej zamyślała powołać go do swego grona, a nawet typowała na posła do Hiszpanii. …Latem 1773 przyjął P. w Wiedniu urząd rzeczywistego radcy tajnego z pensją roczną 400 dukatów. Znaczna część jego dóbr przeszła wówczas pod zabór austriacki. Ubiegał się o mandat poselski na sejm rozbiorowy z Lubelskiego, ale Anna Jabłonowska postarała się o zerwanie sejmiku. Dzięki posłowi austriackiemu Reviczkiemu wszedł w skład pierwszej kadencji Rady Nieustającej. …Poślubiona w r. 1760 Anna Teresa Ossolińska wniosła P-emu bogate wiano, m. in. dobra Rymanów w ziemi sanockiej. Ponadto miał P. jurydykę w Warszawie «Nowe Brody» (gdzie osadził w l. 1775–6 Żydów z Brodów galicyjskich) oraz pałac przy ul. Leszno pod nr 700, drugi we Lwowie za Furtą Jezuicką oraz kamienicę w Krakowie. W sumie zgromadził P. wielki majątek i uchodził współcześnie za jednego z największych potentatów finansowych Rzpltej. Wciąż robił jakieś interesa, bliżej nam nie znane i nie zawsze udane. Ignacy Krasicki tak o tym donosił (29 VIII 1793) bratu Antoniemu: jego «dziwactwa … z czasem się ukołyszą, byleby tylko tak jak pierwej, w projekta nie zabrnął», wyrażając nadzieję, że przykład bankructwa Prota Potockiego winien by go «od takowych olbrzymowatych myśli odwieść». Po trzecim rozbiorze Polski reszta dóbr P-ego dostała się pod zabór rosyjski. W związku z tym wyjeżdżał do Petersburga w deputacjach hołdowniczych; m. in. 4 V 1796 z woj. bracławskiego. W czasie swego tam pobytu zwracał się do rządu rosyjskiego z prośbą o uwolnienie z więzienia Ignacego Potockiego.”
  2. Podobnie kuzyn Ignacy: „Od roku 1777 należał do wolnomularstwa (VIII stopień wtajemniczenia), był wówczas członkiem loży Świątynia Izis. W roku 1780 działał w deputacji powołanej do rozpatrzenia gospodarki finansowej A. Tyzenhauza. W roku 1781 został Wielkim Mistrzem Wielkiej Loży Narodowej Wielkiego Wschodu Polski, funkcję tę pełnił do 4 marca 1784. Stanął też na czele Rady Niewidzialnej i Tajnej, organu zrzeszającego polskich masonów najwyższych stopni wtajemniczenia. …W czasie insurekcji kościuszkowskiej 1794 był jednym z jej głównych przywódców, reprezentował skrzydło umiarkowane. Wszedł w skład Rady Najwyższej Narodowej, zostając szefem Wydziału Interesów Zagranicznych. W tej roli bezskutecznie zabiegał o poparcie dla insurekcji za granicą. Odważnie [sic] zgłosił się do negocjacji z Rosjanami po rzezi Pragi przez wojska Suworowa, któremu ofiarował koronę polską dla w. ks. Konstantego.”
  3. Wrócę tu jeszcze do Prota i Ignacego Potockich i ich holenderskich długów; podobnie jak do tych dziwnych poczynań hrabiego Jana w 1793 – roku mega-krachu Teppera i innych, a kiedy to Jan Potocki jakoby kupuje za 2.6 miliona złotych dobra swego brata, aby już w roku następnym mieć poważne kłopoty finansowe…
  4. Hrabia Jan był wielbicielem braci Zubow, którym odpłaca za życzliwość Katarzyny II (zwanej wielką), a którzy to niebawem do spółki z ks. Czartoryskim zamordują cara Pawła…, a akcje zmontował był, wedle Elizabeth Sparrow, angielski ambasador – niejaki lord Karol Whitworth, notabene oficer prowadzący naszego króla Stasia…
  5. Sama Katarzyna też srogo zapłaciła za rozbiór Polski itp.: „Catherine was so irritated at this, her health was affected. She recovered well enough to begin to plan a ceremony where a favourite grandson would supersede her difficult son on the throne, but she died of a stroke before the announcement could be made, just over two months after the engagement ball. On 16 November [O.S. 5 November] 1796, Catherine rose early in the morning and had her usual morning coffee, soon settling down to work on papers at her study. Her lady’s maid, Maria Perekusikhina, had asked the Empress if she had slept well, and Catherine reportedly replied she had not slept so well in a long time. Sometime after 9:00 that morning, Catherine went to her dressing room and collapsed from a stroke while on the toilet. Worried by Catherine’s absence, her attendant, Zakhar Zotov, opened the door and peered in. Catherine was sprawled on the floor. Her face appeared purplish, her pulse was weak, and her breathing was shallow and laboured. The servants lifted Catherine from the floor and brought her to the bedroom. Some 45 minutes later, the royal court’s Scottish physician, Dr. John Rogerson, arrived and determined that Catherine had suffered a stroke. Despite all attempts to revive the Empress, she fell into a coma from which she never recovered.”

Z kolei, Jan Potocki zastrzelił się w wigilię Wigilii 1815, a 18 czerwca owego roku, grabarz Francji, Napoleon Bonaparte stoczył ostatnią bitwę…

Osobliwe przypadki Jana Potockiego

Zapomina się często, iż Pamiętnik znaleziony w Saragossie był napisany po francusku, wszak Jan Potocki po polsku mówił tak słabo, że jego mowy sejmowe tłumaczył Julian Niemcewicz… ale nie o tym ta notka – trzeba wpierw prześledzić losy hrabiego Potockiego wedle kalendarium jego życia podług Anny Wasilewskiej:

1761
Ósmego marca Jan Potocki przychodzi na świat na Podolu (obecnie Ukraina), w Pikowie, leżącym na północny zachód od Winnicy. W roku 1760 jego ojciec Józef poślubił Annę Teresę z Ossolińskich (1746–1810). …

1767

Narodziny Anny Marii, siostry Jana i Seweryna. W 1793 roku wyjdzie ona za mąż za Jana Krasickiego (1765–1841), bratanka Ignacego Krasickiego.

Około 1770

W związku z zagrożeniem stworzonym przez konfederatów barskich Jan i Seweryn zostają wywiezieni z Podola i przebywają przeważnie w Warszawie.

1774

W styczniu przyjeżdża do Warszawy Louis Constançon, szwajcarski pastor z Orbe (30 km na północ od Lozanny), któremu zostaje powierzona edukacja Jana i Seweryna. We wrześniu obaj wychowankowie wyruszają do Szwajcarii; najpierw zatrzymują się w Orbe, w grudniu przenoszą się do Genewy, bywają także w Lozannie; w Szwajcarii pozostaną do jesieni 1777 roku. …

Po powrocie do Polski i po śmierci stryja, Piotra Potockiego (ok. 1740–1782) Jan i Seweryn otrzymują w spadku dwa miliony złotych. Józef Potocki osiada w Tuluzie, skąd będzie robił nieczęste wypady do Polski i do Wiednia.

1783

Potocki prowadzi badania na Węgrzech i w Serbii. W grudniu wraca do Polski i udaje się na Podole, żeby zająć się interesami ojca. …

1785

Dwudziestego dziewiątego kwietnia podpisuje w Warszawie umowę przedślubną z Julią (1767–1794), córką księżnej Izabeli Lubomirskiej i kuzynką Adama Jerzego Czartoryskiego (1770–1861). Dziewiątego maja w Wilanowie odbywa się ślub Jana Potockiego i Julii Lubomirskiej. Po podróży przez Niemcy Potoccy zamieszkują w Paryżu, gdzie zostaną ponad dwa lata.

1786

Czwartego marca przychodzi na świat starszy syn Jana, Alfred (1786–1862). Potocki regularnie odwiedza panią de Staël, rezydującą przy rue du Bac.

1787

Dwudziestego siódmego maja przychodzi na świat młodszy syn, Artur (1787–1832). W czerwcu Potocki i jego żona bawią u wód w Spa. Anna Teresa i pani de Genlis dotrzymują im towarzystwa. We wrześniu Potocki przebywa w Antwerpii i przez miesiąc zwiedza ogarniętą rewolucją Holandię. W październiku udaje się do Anglii, gdzie wraz z Julią pozostanie do grudnia. W grudniu wraca do Paryża. …

1788

Osiemnastego kwietnia wkłada strój sarmacki i wręcza królowi memoriał Ne quid detrimenti Respublica capiat. Dwudziestego kwietnia przekazuje królowi Próbę logiki (Stanisław August zakazuje publikacji tego pisma), a piątego maja – O rzeczach, których strzelec potrzebuje w lasach. Trzynastego maja zobowiązuje się przekazywać corocznie Rzeczypospolitej jedną piątą swoich dochodów, równowartość 10 800 florenów. Czternastego maja wydaje O interesach Rosji i Polski. Siedemnastego maja publikuje Ogładę dziecięcą i przyzwoitą, O sekcie Drżących.

Pod koniec maja wyrusza na Ukrainę, aby odwiedzić Stanisława Szczęsnego Potockiego; dzięki jego wpływom zamierza kandydować na posła w Bracławskiem. Zatrzymuje się w Lublinie i spotyka się z Sewerynem. W czerwcu niespodziewanie robi woltę, przejeżdża przez Kozienice i rusza w kierunku Wielkopolski. Z Poznania zawiadamia króla, a potem także Stanisława Szczęsnego, o zamiarze kandydowania na posła w Wielkopolsce, zaznaczając tym samym dystans wobec konserwatywnej orientacji rodziny. W sierpniu na posiedzeniu sejmiku w Środzie zostaje wybrany na posła poznańskiego.

Prowadzi korespondencję ze swoim szwagrem, Ignacym Potockim, który sprzyja traktatowi z Prusami. Otrzymuje stopień porucznika w korpusie inżynierów. We wrześniu zakłada w Warszawie Drukarnię Wolną. Dziewiątego listopada wypuszcza pierwszy numer „Journal Hebdomadaire de la Diète” (tygodnik sejmowy). Król przyznaje mu Order Orła Białego.

1789

W styczniu Potocki nawiązuje bliższe stosunki z królem. Ukazuje się po francusku drugie wydanie, poprawione i poszerzone, Podróży do Turcji i Egiptu oraz Podróży do Holandii (Warszawa, Drukarnia Wolna). Dziewiętnastego lutego Potocki obiecuje wypłacić sumę 10 800 florenów, mając nadzieję, że wystarczy ona na pokrycie kosztów utrzymania trzydziestu saperów.

Wydaje w Drukarni Wolnej księgi I i II Essai sur l’histoire universelle et recherches sur celle de la Sarmatie (Rozprawa o historii powszechnej i badania nad historią Sarmacji).

W październiku dziedziczy wraz z Sewerynem dobra Józefa i Wincentego Potockich na Ukrainie. W listopadzie zakłada w Warszawie czytelnię publiczną i dyskusyjny klub polityczny, liczący 150 członków założycieli.

Według relacji orientalisty Władysława Kotwicza, Potocki udaje się do Berlina, gdzie zbliża się do Fryderyka Wilhelma I i jego wuja, księcia Henryka. Jest prawdopodobne, że pracuje wówczas w bibliotekach Ewalda Hertzberga (1725–1795), ministra króla, oraz geografa Antona Friedricha Büschinga (1724–1793). …

W październiku wyrusza do Francji, a następnie odwiedza Lipsk i Landau. W Paryżu poznaje barona de Staël, ambasadora Szwecji, z którym rozważa sprawę ewentualnej kandydatury króla szwedzkiego na tron Polski, spotyka także Mirabeau i La Fayette’a, odwiedza klub jakobinów, zasiada na ławkach dla widzów w debatach Zgromadzenia Narodowego.

1791

W lutym w towarzystwie Tadeusza Morskiego, ambasadora Polski w Madrycie, opuszcza Paryż i udaje się do Hiszpanii. Podróż trwa ponad miesiąc; Potocki robi długi postój w Bajonnie, a prawdopodobnie także u ojca w Tuluzie. W marcu przybywa do Madrytu; podróż ta została opisana w dzienniku, którego nie odnaleziono. Spędza wieczory w towarzystwie Mohammeda Ibn Otmana, ambasadora Maroka w Hiszpanii, o którym powie: „snuł długie opowieści w stylu Wschodu, i być może ogłoszę je kiedyś drukiem”. Na prośbę Morskiego Jan Potocki otrzymuje paszport i podróżuje po Hiszpanii. Przemierza Andaluzję, zwiedza Grenadę, Kordobę, Sewillę i Malagę. Każe się sportretować w pracowni Goi w odświętnej sukni zakonu świętego Stanisława.

Od lipca do września odwiedza Tetuan, Tanger, Rabat i Larache. Zostaje przyjęty przez cesarza Maroka. We wrześniu wypływa do Kadyksu.

Spotyka w Lizbonie Davida Humphreysa (1752–1818), ambasadora Stanów Zjednoczonych i przyjaciela Washingtona. Udaje się do Anglii, w listopadzie przybywa do Francji. …

1792

Z Drezna przybywa do Warszawy (uprzednio jego powóz ulega wypadkowi). W lutym i marcu publikuje szereg artykułów w „Journal Hebdomadaire de la Diète”. Sprzedaje Drukarnię Wolną Antoniemu Czarniawskiemu.

W maju kieruje do Ignacego Potockiego pismo Stan rzeczy; przedstawia w sejmie projekt uzbrojenia Kurpiów, który zyskuje aprobatę.

1793

W czerwcu przestaje ukazywać się „Journal Hebdomadaire de la Diète”. W czerwcu i lipcu Potocki walczy na Litwie z Rosjanami pod dowództwem generała Michała Zabiełły. Pisze do króla; w liście oznajmia, że wycofuje się z polityki. …We wrześniu udaje się do Łańcuta, do rezydencji swojej teściowej, księżnej Lubomirskiej, gdzie pisze utwory na scenę łańcuckiego dworu. W październiku osiada na Mokotowie pod Warszawą i kontynuuje badania historyczne. …

Następnie przebywa w Wiedniu. Według Kotwicza, Potocki wyrusza do Petersburga na zaproszenie Katarzyny, która bez powodzenia próbuje związać go ze swoim dworem. W listopadzie za kwotę 2 600 000 zł kupuje we Lwowie ukraińskie dobra Seweryna, odziedziczone w 1789 roku po Józefie i Wincentym Potockich.

1794

W styczniu przebywa w Hamburgu u Stanisława Szczęsnego Potockiego, który udziela mu pieniężnej pożyczki. W kwietniu rezyduje w Rheinsbergu u Henryka Pruskiego i pisze przynajmniej jeden utwór dla sceny dworskiej: Cyganie z Andaluzji. Komedia przeplatana arietkami, w dwóch aktach, wierszem; odnajdujemy w niej wiele wątków z Rękopisu znalezionego w Saragossie, który w tamtym czasie jest już rozpoczęty.

W połowie lipca odwiedza w Berlinie Ignacego Krasickiego, który od paru tygodni bawi [ha, ha] w stolicy Prus. W sierpniu wyrusza z położonej na północny wschód od Berlina miejscowości Strelitz w podróż badawczą, która potrwa pięć tygodni; odwiedzi Neubrandenburg, Rostock, Wismar, Hamburg, Lüneburg, Boizenburg. Dwudziestego szóstego sierpnia w Krakowie umiera Julia Potocka; Potocki nie przerywa podróży po Niemczech.

1795

W Hamburgu, w drukarni G.F. Schnibesa, wydaje Podróż do Dolnej Saksonii odbytą w 1794 roku dla badań nad starożytnościami słowiańskimi, czyli wendyjskimi. W sierpniu Katarzyna II wydaje ukaz zapewniający nienaruszalność dóbr Jana Potockiego. …

1796

W maju pracuje w bibliotece w Wolfenbüttel; w lipcu wysyła prace historyczne do Płatona Aleksandrowicza Zubowa (1767–1822) i za jego pośrednictwem zwraca uwagę Katarzyny na swoje rozprawy. Wyjeżdża do Wiednia.

W październiku wydaje w Wiedniu Mémoire sur un nouveau péryple du Pont-Euxin, ainsi que sur la plus ancienne histoire des peuples du Taurus, du Caucase, et de la Scythie (Opis nowej podróży do wybrzeży Morza Czarnego wraz z najdawniejszymi dziejami Krymu, Kaukazu i Scytii), na którego kartach wygłasza pochwałę Waleriana Aleksandrowicza Zubowa (1771–1804). …

1799

Pierwszego maja podpisuje w Tulczynie intercyzę z Konstancją (1781–1852), córką Stanisława Szczęsnego Potockiego i Józefiny z Mniszchów. Konstancja otrzymuje w posagu milion złotych. Trzynastego czerwca odbywa się ślub. Z tego związku przyjdą na świat syn Andrzej Bernard (1800–1874) i córki: Irena (1803–1835) i Teresa (1805–1868).

1800

Dwudziestego ósmego kwietnia, na mocy kontraktu podpisanego w Wiedniu, Seweryn Rzewuski i jego żona, siostra Julii Potockiej, zobowiązują się wypłacać Janowi Potockiemu coroczną kwotę w wysokości 24 000 zł; suma ta, zagwarantowana intercyzą podpisaną przed zawarciem pierwszego małżeństwa, była do tej pory wypłacana przez księżnę Lubomirską. Potocki pracuje u ujścia Dniestru, na Krymie i nad brzegami Bohu. …

1802

Trzeciego maja w Pińsku szczęśliwe dotąd małżeństwo przeżywa kryzys: Konstancja żąda rozwodu, żeby podążyć za kochankiem. …
Według Kotwicza, Potocki zostaje mianowany przez Aleksandra I tajnym radcą.
Upada projekt podróży do Paryża i Londynu, prawdopodobnie z powodu trudności finansowych, i Potocki wraca na Ukrainę. …

1804

Potocki utrzymuje regularną korespondencję z Adamem Czartoryskim, który kieruje rosyjskim ministerstwem spraw zagranicznych; korespondencja ta dotyczy południowej i wschodniej polityki cesarstwa. Z powodu trudności natury finansowej rezygnuje z podróży do Rzymu, opuszcza Florencję i przez Wenecję udaje się do Wiednia, gdzie odwiedza wiedeńską Akademię Języków Wschodnich. Giovanni Battista Lampi maluje portret Jana Potockiego. Potocki drukuje w Petersburgu w stu egzemplarzach pierwszy dekameron Rękopisu znalezionego w Saragossie. Wydaje Histoire ancienne du gouvernement de Cherson. Pour servir de suite à l’histoire Primitive des peuples de la Russie (Starożytne dzieje guberni chersońskiej. Ciąg dalszy historii pierwotnej ludów Rosji) w Petersburgu, w drukarni Cesarskiej Akademii Nauk.

Między 5 a 17 grudnia jako tajny radca zawiadamia Aleksandra I, że opracował projekt akademii wschodniej, która zajęłaby się wytyczaniem polityki Rosji, i prosi go o nominację na członka wydziału azjatyckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Dwudziestego trzeciego grudnia komitet cenzury w Petersburgu pozwala na publikację pierwszego tomu Rękopisu znalezionego w Saragossie, obejmującego pierwszy dekameron.

1805

Pierwszy dekameron Rękopisu znalezionego w Saragossie jest drukowany w formie odbitki w Petersburgu. Siódmego stycznia dzięki poparciu Czartoryskiego otrzymuje nominację na członka wydziału azjatyckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i dziesięć dni później składa przysięgę.

W maju zostaje mianowany kierownikiem wyprawy naukowej towarzyszącej rosyjskiemu poselstwu do Chin i rusza w kierunku Syberii. Będzie regularnie wysyłał długie raporty Adamowi Czartoryskiemu. W sierpniu przebywa w Tomsku, we wrześniu w Irkucku, w październiku w Kiachcie. Rosjanie i Chińczycy wiodą spór o liczbę osób, które mają wkroczyć do Chin, poselstwo zostaje zatrzymane na granicy. Potocki wysuwa zastrzeżenia pod adresem carskiego posła, Jurija Aleksandrowicza Gołowkina (1763–1846). Trzydziestego grudnia poselstwo wkracza do Chin w czasie silnych mrozów.

1806

W styczniu poselstwo dociera do Urgi. Tu nastąpi kres podróży; rozbieżności protokolarne doprowadzają do konfliktu Chińczyków z Gołowkinem, który postanawia zawrócić z drogi. Potocki wpada we wściekłość. Dwudziestego dziewiątego stycznia na wniosek astronoma Friedricha Th. Schuberta (1758–1825) Potocki zostaje mianowany członkiem honorowym Cesarskiej Akademii Nauk.

W marcu poselstwo jest z powrotem na rosyjskiej ziemi; kiedy Potocki znajduje się na granicy, prosi cesarza o pozwolenie na powrót do Petersburga. Ubiega się o stanowisko specjalisty w departamencie azjatyckim i bada przygraniczne warunki handlu ze Wschodem. Dwudziestego czwartego kwietnia z Tomska wysyła Czartoryskiemu Memoriał o wyprawie do Chin. Otrzymuje od cesarza „ustne polecenie” spisania swoich rozważań na temat systemu azjatyckiego. W sierpniu pracuje w archiwach wydziału spraw zagranicznych. Między 4 a 16 października przedstawia cesarzowi wnioski z rozważań nad systemem azjatyckim. Konstancja zostaje kochanką Octave’a de Choiseul-Gouffiera, męża swojej siostry Wiktorii.

1807

W styczniu Andriej Jakowlewicz Budberg (1750–1812), następca Czartoryskiego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, powierza Potockiemu kierowanie pismem „Journal du Nord”. Aż do zawarcia pokoju w Tylży Potocki kilka razy na tydzień wysyła Budbergowi raporty, w których przedstawia własną, antynapoleońską wizję polityki europejskiej; w tym samym czasie z coraz większą natarczywością ubiega się o kierownicze stanowisko w wydziale spraw tureckich.

Od stycznia do lipca publikuje szereg artykułów w „Journal du Nord”. W marcu otrzymuje polecenie złożenia raportu o pracach sekcji naukowej poselstwa do Chin. Z uwagi na problemy finansowe wysyła żonę i dzieci na Ukrainę. Uzyskuje od Cesarskiej Akademii Nauk zezwolenie na podjęcie przez Juliusa von Klaprotha misji kaukaskiej i sporządza listę dwudziestu pięciu obiektów badań.

Osiemnastego września prosi o dyspozycje nowego zwierzchnika ministerstwa spraw zagranicznych, Nikołaja Pietrowicza Rumiancewa; rezygnuje z kierowania „Journal du Nord”. W październiku przedstawia ministrowi raport o pracach naukowej sekcji poselstwa do Chin i ubiega się o misję w Turcji. Utrzymuje stosunki z Josephem de Maistre’em.

Przedstawia Rumiancewowi Mémoire sur l’organisation du Journal du Nord (Memoriał o funkcjonowaniu „Journal du Nord”) i prosi o sześciomiesięczny urlop. Pisze piąty dekameron Rękopisu znalezionego w Saragossie i postanawia przeredagować powieść.

1808

W Petersburgu ukazuje się Examen critique du fragment égyptien, connu sous le nom d’Ancienne Chronique (Krytyczny opis egipskiej księgi, znanej pod nazwą Dawnej Kroniki), tłoczony w drukarni Aleksandra Plucharta w stu egzemplarzach. W lutym Potocki, który otrzymał sześciomiesięczny urlop, opuszcza Petersburg i w marcu przybywa na Ukrainę. Poświęca wiele uwagi dzieciom z drugiego małżeństwa. W kwietniu podpisuje z Konstancją separację dóbr. …

1810

Joseph de Maistre żywo reaguje na Principes de chronologie. … [JP] pisze do Thomasa Jeffersona, który poleci go uwadze Benjamina Smitha Bartona (1766–1815).

1815

Dwudziestego trzeciego grudnia Jan Potocki odbiera sobie życie strzałem z pistoletu, który nabił nie kulą, lecz ołowianą gałką z jakiejś puszki (czy też gałką srebrnej cukiernicy, jak chce legenda), którą tygodniami piłował w przypływach melancholii. Według świadectwa księdza Chołoniewskiego, który po tym akcie desperacji hrabiego jako pierwszy wszedł do jego pokoju, na stole, gdzie leżały książki i papiery, znaleziono jedynie „kilka karykatur dzikiej fantazji, świeżo biegłą ręką naszkicowanych”. Tych rysunków nie odnaleziono.

CDN