Grabież Polski – ta rewolucyjna, i ta zaborcza

Gawęda Betacool’a nt. niezrównanego Kołłątaja przypomniała mi mój stary tekst, który daje nieco szersze tło dla wyczynów tego jegomościa, i wart jest myślę przytoczenia poniżej.

Z drugiej strony, ta pierwsza rewolucyjna grabież w Rzeczpospolitej staje w szeregu szczególnego, bandyckiego łańcucha. Łańcucha o którym tak łatwo zapominają piewcy „inherentnego” zacofania cywilizacyjnego i „naukowego” Rzeczpospolitej. Wpierw była królowa Krystyna, która w czasie wojny 30-letniej nakazała wojskom szwedzkim grabież totalną, ze szczególnym uwzględnieniem bibliotek. Jej instrukcje Szwedzi twórczo rozwinęli w czasie Potopu, tworząc w ten sposób zręby tak sławnej dzisiaj szwedzkiej nauki i kultury.

Pomimo zarazy szwedzkiej i działaności rodzimych rewolucjonistów sporo się jednak udało uratować, na jakiś czas. Najlepiej o tym świadczy działalność braci biskupów Załuskich, Józefa Andrzeja (Jędrzeja), Andrzeja Stanisława oraz Marcina:

„Po upadku insurekcji kościuszkowskiej zbiory Biblioteki zostały zrabowane przez Rosjan i wywiezione w okresie od grudnia 1794 do stycznia 1795 na rozkaz Katarzyny II do Petersburga, gdzie stały się w roku 1814 zrębem Cesarskiej Biblioteki Publicznej (obecna nazwa – Rosyjska Biblioteka Narodowa). Liczący 400 tysięcy tomów, 20 tysięcy rękopisów i 40 tysięcy rycin zbiór doznał uszczuplenia w czasie transportu do Petersburga. Na miejsce dotarło tylko 260 tysięcy woluminów, 11 tysięcy rękopisów i 24 500 rycin.

Po I wojnie światowej zbiory dawnej Biblioteki Załuskich zostały częściowo zwrócone w latach 1921–1934 na mocy traktatu ryskiego. Stopniowo włączane od 1928 do Biblioteki Narodowej, uległy w znacznej części zniszczeniu w 1944, podpalone przez wojska niemieckie…

Zawiązek zbiorów stanowiły prywatne biblioteki Andrzeja Olszowskiego, Andrzeja Chryzostoma Załuskiego i Józefa Andrzeja Załuskiego, pomnożone przez jego braci: Marcina i Andrzeja Stanisława. W skład kolekcji Andrzeja weszły zbiory rodzinne oraz biblioteka Sobieskich, której najcenniejszą część stanowiły zbiory Żółkiewskich, składające się m.in. ze spuścizn po królach Zygmuncie Auguście i Stefanie Batorym.”

__

Król Staś, bracia Sułkowscy i reszta über-złodziei (5 XII 2015)

Od dawna nie mogę się doczekać poważnego tekstu nt. powstania Komisji Edukacji Narodowej. Od czasu do czasu ktoś obiecuje, ale w efekcie dalej nic nie ma. Wczoraj przypadkowo natknąłem się na kilka szczegółów i muszę sam coś napisać, bo się uduszę…

Zacznijmy od księcia Aleksandra Józefa Sułkowskiego, który „wychowywał się przy dworze królewskim (był paziem), gdzie zaprzyjaźnił się z jedynym legalnym synem Augusta II Mocnego. Sułkowski był najbliższym doradcą następcy tronu, a od 1733 króla i elektora Augusta III. … W styczniu 1738 kupił od króla Stanisława Leszczyńskiego (który był zmuszony zrzec się z korony polskiej i wyjechał z kraju do Francji w 1709), wszystkie jego dobra w Rydzynie i Lesznie. … Dnia 18 marca 1754 uzyskał od cesarzowej Marii Teresy tytuł księcia Rzeszy, wraz z prawem primogenitury (tytuł książęcy przechodzący na najstarszego syna). W tym samym roku prawo używania tytułu książęcego rozszerzono do wszystkich członków rodu, podnosząc jednocześnie państwo bielskie do rangi księstwa. Książę Aleksander Józef zmarł w Lesznie 21 maja 1762. Posiadał czterech synów z pierwszego małżeństwa: Augusta Kazimierza, Aleksandra, Franciszka i najmłodszego Antoniego Pawła.”

Trzej z nich wielce się zasłużyli przy gigantycznej grabieży dóbr jezuickich i zarazem okradaniu KEN. Zanim do tego przejdę, wymienię tylko najważniejsze wyróżnienia zdobyte przez owych braci S.:

Antoni: „22 lipca 1793 roku podpisał traktat cesji przez Rzeczpospolitą ziem zagarniętych przez Rosję a 25 września cesji ziem zagarniętych przez Prusy w II rozbiorze Polski. … W 1776 odznaczony rosyjskim Orderem Świętego Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania, kawaler maltański. W 1779 odznaczony Orderem Orła Białego. W 1777 został kawalerem Orderu Świętego Stanisława. W 1760 roku odznaczony Orderem Świętego Aleksandra Newskiego. W 1776 roku odznaczony Orderem Świętej Anny. Był komandorem Orderu Opatrzności Bożej.”

August: „Po 1755 został kawalerem maltańskim, kawaler rosyjskich orderów Św. Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania i Aleksandra Newskiego, bawarskiego Orderu Świętego Huberta.” Podobno był także parem Anglii??

Franciszek: „W 1778 odznaczony Orderem Orła Białego, kawaler bawarskiego Orderu Świętego Huberta w 1760, rosyjskiego Orderu św. Aleksandra Newskiego, w 1774 kawaler Orderu Świętego Stanisława.”

Wróćmy do zasadniczego tematu tej notki, czyli gigantycznej grabieży dóbr jezuickich z racji utworzenia KEN. W zasadzie, wystarczy przeczytać czym były Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska:

„W 1773 roku Sejm Rozbiorowy w milczeniu przyjął breve kasacyjne Klemensa XIV Dominus ac Redemptor. Stanisław August Poniatowski dążył do przejęcia zarządu nad majątkiem pojezuickim poprzez podsunięte osoby, by uzyskać nowe źródło dóbr dla kaptowania swoich zwolenników. Wyznaczona przez monarchę komisja miała administrować pojezuicką masą majątkową i czuwać nad jak najkorzystniejszym obrotem kapitałów, przeznaczonych na edukację publiczną. Projekt ten wniósł w czasie obrad delegacji 8 października 1773 roku podkanclerzy litewski Joachim Chreptowicz. Zgodzono się utworzyć komisję edukacyjną oraz lustracyjną. Do zadań tej drugiej miało należeć zbadanie wartości pojezuickiego majątku ruchomego i nieruchomego. Marszałek Adam Poniński przystał na ten projekt z zastrzeżeniem, by nieruchomości oddano w emfiteuzę szlachcie rodowej. 14 października 1773 na wniosek Stanisława Augusta Poniatowskiego i za zgodą ambasadora rosyjskiego Ottona Magnusa von Stackelberga powołano Komisję Edukacji Narodowej.

Jednak przed przybyciem lustratorów magnaccy fundatorzy dzieł jezuickich i ich sukcesorzy zdołali zabrać dużą część majątku pojezuickiego, niejednokrotnie zajmując ich grunta i przesuwając kopce graniczne. Także sami lustratorzy dopuszczali się kradzieży.

14 marca 1774 przyjęto wniosek kanclerza wielkiego koronnego biskupa poznańskiego Andrzeja Stanisława Młodziejowskiego by powołać dwie komisje rozdawnicze: koronną oraz litewską, liczące po 14 senatorów i 32 posłów, do sprzedaży dóbr.

Szacowana wartość mienia jezuitów przejętego przez Rzeczpospolitą wynosiła 32 mln zł [to dzisiaj więcej niż miliard euro – mój dopisek; bez korekty na populację]. W zakupie dóbr ziemskich miała uczestniczyć tylko dawna szlachta rodowita, zaś nieruchomości w miastach mogła nabywać również świeża szlachta i mieszczanie; kolegia pojezuickie pozostawiono do dyspozycji KEN. Dobra ruchome i sprzęty nieprzydatne w edukacji sprzedano na licytacji.

Wszelkie srebra kościelne oddano do mennicy, nie wyłączając monstrancji. W czasie likwidacji majątku dopuszczano się wielu malwersacji, nagminnie dochodziło do przypadków korupcji. Oblicza się, że nawet połowa materiału przesyłanego do mennicy mogła być przejęta na cele prywatne przez lustratorów i ich pomocników. Według ówczesnych świadectw, dochodziło do sytuacji, gdy ludzie klękali przed końmi, których szory były zrobione ze sreber pojezuickich znajdujących się na ołtarzach.

Ze sprzedaży naczyń kościelnych 1,5 mln złp przypadło Augustowi Kazimierzowi Sułkowskiemu, 600 tysięcy złp biskupowi wileńskiemu Ignacemu Jakubowi Massalskiemu, tyle samo kanclerzowi Młodziejowskiemu. Znaczną sumę przekazano także królowi.

W komisjach rozdawniczych dużą rolę odgrywali m.in. Adam Poniński, hetman polny koronny Franciszek Ksawery Branicki, marszałek wielki litewski Władysław Gurowski, biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, biskup poznański Andrzej Stanisław Młodziejowski. Nuncjusz Giuseppe Garampi skarżył się na wymienionych biskupów do Rzymu, że przeprowadzając sekularyzację dóbr pojezuickich, przywłaszczyli sobie znaczne sumy, pozwalając na zabór kielichów, sreber i naczyń kościelnych. Wzburzony nazywał Polaków narodem bezprzykładnym. Sam biskup Massalski dopuścił się defraudacji 300 000 złotych polskich z funduszy przeznaczonych na edukację. Według ówczesnych świadectw członkowie komisji dopuszczali się łupiestw i kradzieży, rozdzielając pomiędzy siebie lub swoich krewnych za bezcen dobra pojezuickie. Dobra i kapitały jezuitów przejmowali komisarze rozdawniczy, członkowie delegacji sejmowej, dworzanie i faworyci królewscy. Niejednokrotnie król podpisywał przywileje na emfiteuzę na żądanie swoich faworytek.”

Szkoda mi miejsca na długie listy odznaczeń jakie otrzymali pozostali „bohaterowie” tych wydarzeń: wystarczy dodać, że (dużo) później gardłem zapłacił tylko biskup Massalski… Z drugiej strony, biogram Adama Ponińskiego wart jest lektury

W 1941 Ambroży Jobert opublikował swoją pracę doktorską złożoną w Uniwersytecie Lyońskim, którą dopiero po 38 latach przetłumaczono na język polski pt. „Komisja Edukacji Narodowej w Polsce (1773-1794). Jej dzieło wychowania obywatelskiego”. Tam znajdziemy dodatkowe informacje o osobistych, prywatnych „pożyczkach” jakie uzyskali następujący działacze owych komisji:

Poniński – 300 000 florenów
Młodziejowski – 200 000 florenów
Lubomirski – 535 000 florenów
Antoni S. – 260 000 florenów
August S. – 237 000 florenów
Franciszek S. – 1 722 000 florenów, czyli dzisiaj około 200 mln euro !!

A tymczasem sama KEN, oczywiście, borykała się z elementarnymi brakami finansowymi; m.in. zabrakło środków na planowane utworzenie Uniwersytetu w Warszawie…

Reklamy

3 myśli na temat “Grabież Polski – ta rewolucyjna, i ta zaborcza”

  1. Nb. Andrzej Chryzostom Załuski – kanclerz wielki koronny od 1703, biskup warmiński od 1699, płocki od 1692, kijowski od 1683;
    Andrzej Olszowski – biskup chełmiński w latach 1661-1674, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1674;
    Józef Andrzej (Jędrzej) Załuski – biskup kijowski, opat komendatoryjny wąchocki w 1760 roku;
    Andrzej Stanisław Kostka Załuski – biskup płocki, biskup łucki, biskup chełmiński, biskup krakowski, administrator apostolski diecezji pomezańskiej, w latach 1735-1746 kanclerz wielki koronny, opat komendatoryjny czerwiński;
    Marcin Załuski – polski duchowny katolicki, biskup pomocniczy płocki, opat komendatoryjny sulejowski w 1760 roku, jezuita.

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s