Mapy, w tym ta jedna – ściśle tajna

Faktyczny cel misji Beauplana w Polsce staje się mocno podejrzany w świetle historii publikacji jego słynnych map. Przypomnijmy sobie:

Od 1637 r. [B.] tytułował się dworzaninem królewskim i kpt. w powstałym wówczas korpusie artylerii koronnej, a jego gł. siedzibą była twierdza w Barze, gdzie sprawował nadzór nad arsenałem Rzeczypospolitej…

29 III 1647, zapewne po ukończeniu zaplanowanych prac kartogr., hetman Mikołaj Potocki udzielił mu dymisji z wojska pol., po czym dostał sumę 4 000 zł zaległego żołdu.

Po wyjeŸdzie z Baru zamieszkał na krótko w Gdań., skąd w V lub w VI 1648 drogą morską powrócił do Fr. Osiadł w rodzinnym Dieppe, tutaj w l. 1650–-51 sprawował funkcję komendanta miejscowego fortu Le Polette, zaśœ w 1652 r. przeniósł się do Rouen.”

Po pierwsze, Beauplan narzekał, iż nie dostał należytej zapłaty, a tymczasem Potocki dał mu sowitą odprawę – owe 4 tys. to dzisiaj grubo ponad 200 000 PLN.

Po drugie, nie jest wcale jasne czy to Beauplana zwolniono ze służby w marcu 1647, jak się powszechnie powtarza, czy to raczej on sam odszedł. Tak pisze historyk ukraińsko-amerykański, Bohdan Krawciw:

…Beauplan resigned from Polish service on March 29, 1647 for reasons not definitely known, presumably because of the death of his patron, the Hetman Koniecpolski, and the advent of a new Hetman Mikolaj Potocki, who was rather un-friendly toward him…

(29 III 1647 z niejasnych powodów B. zrezygnował ze służby w Polsce, być może z powodu śmierci jego patrona, hetmana Koniecpolskiego, i nadejścia nowego hetmana Mikołaja Potockiego, który był raczej mu nieprzyjazny)

Po trzecie, przez Warszawę, Beauplan udaje się w owym 1647 do Gdańska, aby przygotować u Hondiusza druk map zamówionych przez Władysława IV – wszak król  „nadał w 1645 roku Beauplanowi przywilej wydrukowania tzw. Delineatio specialis et accurata tutius Ukrainae cum suis palatinatibus ac districtibus provinciisque adiacentibus, czyli mapy Ukrainy, która nie obejmowała Morza Czarnego, Mołdawii, Dzikich Pól oraz Chanatu Krymskiego.”

Ale dlaczego z owego Gdańska w kluczowym momencie nagle wyjeżdża do Francji** w maju lub czerwcu 1648?! Przypominam, że 29 kwietnia 1648 rozpoczyna się feralna bitwa nad Żółtymi Wodami, a nasz król gwałtownie umiera 20 maja, w Mereczu… a tymczasem, w efekcie, pomimo gwałtownej potrzeby na wojnę z Chmielnickim bardzo się to ślimaczyło i jego tzw. mapa strategiczna ukazała się dopiero w 1651… Beauplan najprawdopodniej był potem Gdańsku, w 1650, aby dokończyć prace nad drukiem swoich map. Tymczasem w 1652 Hondiusz „znika na dobre”, a Beauplan jeszcze w 1651 wydaje w Paryżu swój Opis, na razie bez map, które dodał później…

Trzeba tu zaznaczyć, że mówimy tu o mapach stricte wojskowych. Zatem po kolei:

„Pierwsza mapa (rękopiœśmienna) Tabula Geographica Ukraińska powstała w 1639 r. posiada skalę 1:1500000 i wymiary 44,5 cm x 62,5 cm. Zawiera 275 miejsc osadniczych i 103 nazw geogr., wymieniając wiele elementów śœrodowiska naturalnego. Kopia mapy zachowała się w atlasie F. Getkanta (Arch. Wojskowe w Sztokholmie).

Zapewne w t.r. powstała [ściśle TAJNA!] mapa dolnego odcinka Dniepru Tractatus Borysthenis vulgo Dniepr et Niepr dicti a Kiovia usque ad Bouzin, a Bouzin usque ad Chortica Ostrów, a Chortica Ostrow ad urbem Oczakow, ubi In Pontem Euxinum se exonerat (w trzech arkuszach) w skali 1:250000 i 1:500000. Oparta na szkicach topograficznych dokonanych przez samego B., została wydana anonimowo w Atlas maior przez niderlandzkiego kartografa J. Blaeu’a (Amsterdam 1662).

Wybitnym [serio?] osiągnięciem B. była tzw. generalna mapa Ukrainy Delineatio generalis camporum desertorum vulgo Ukraina cum adjacentibus provinciis – w skali 1:1800000 o wymiarach 50,3 cm x 40,2 cm. Zawiera 1293 obiekty geogr., w tym 993 punkty osadnicze i 153 nazwy rzek. Przy jej oprac. B. korzystał z mater. kartogr. zebranych przez Sebastiana Adersa*** (zob). Wykorzystując założenia astronomiczno-mat., posiada ona charakter mapy strategicznej –obejmuje więc sieć hydrograficzną, sieć osadniczą, miejsca zalesione, drogi i szlaki tatarskie. Wydana z miedziorytu przez Wilhelma Hondiusa w Gdań. w l. 1648–-52. [w 1651].

Kolejną w dorobku B. była tzw. specjalna mapa Ukrainy Tabula specialis et accurata Ukrainae cum suis palatinatibus et districtibus provinciisque adiacentibus w skali 1:450000 o wymiarach 216 cm x 83 cm (wydana w postaci 8 arkuszy z miedziorytu przez W. Hondiusa w Gdań. w 1650 r.) [nigdy nie opublikowana]. Mapa posiada charakter operacyjny, ilustrując osadnictwo, zalesienie, drogi i szlaki tatarskie.”

Tyle na nich skorzystaliśmy, że dużo później hetman Jan Sobieski odniósł przy ich pomocy wiele świetnych zwycięstw, tyle że zdrajcy i wtedy w końcu byli górą…

CDN

**) Trudno tej historii z mapami nie odnieść do owej wcześniejszej, kiedy to podbiliśmy Moskwę, ale słynny Izaak Massa nieco wcześniej wyjechał do Amsterdamu z ultra-tajnymi planami Moskwy i mapami Rosji…

***) ów mazurski kalwin Aders od Beauplana to kapitan Szenberk w Ogniem i Mieczem: https://de.wikipedia.org/wiki/Sebastian_Aders

W 1645 r. Aders został wysłany przez hetmana Stanisława Koniecpolskiego na Krym, aby sporządzić mapę tego obszaru… zginął w 1649.

Reklamy

4 myśli na temat “Mapy, w tym ta jedna – ściśle tajna”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s