Jak to Jan Olbracht krakowskim Żydom podpadł

W 1912 dr Meir Balaban vel Majer Bałaban wydał w Krakowie nakładem Izraelickiej Gminy Wyznaniowej, „DZIEJE ŻYDÓW w Krakowie i na Kazimierzu” T.1 (1304-1655) przez Główny skład w księgarni Leona Frommera w Krakowie.

Oto kilka fragmentów związanych z tytułem notki:

„…To wszystko przejął żywcem statut Mikołaja Trąby, a pod jego wpływem wydał Władysław Jagiełło w r. 1423 statut warecki. Statut ten orzekł (§ 20), że Żydom nie wolno pożyczać pieniędzy na hipoteki i skrypta dłużne, tylko na zastaw ręczny (Faustpfand). Nieumorzone dotychczas (t. j. 1423) listy dłużne i hipoteki winni Żydzi na najbliższych wiecach lub przed sądem wojewodzińskim uwierzytelnić, gdyż listy nieuwierzytelnione tracą wartość.

Z czasem coraz to gorsze wieści dochodziły do Krakowa. W 1426. wygnano Żydów z Kolonii, w r. 1435. ze Spiry, w r. 1438. z Moguncyi, w r. 1439. Z Augsburga, w r. 1450. z Bawaryi, w r. 1458. z Erfurtu, w r. 1489. z Wurzburga, w r. 1493. z Magdeburga, w r. 1496. z Karyntyi, Krainy i Styryi. Na rok 1492. przypada straszne wygnanie Żydów z Hiszpanii, a w r. 1498. z Portugalii.

Jedynym większym kapitalistą tego czasu jest Abraham Niger (Czarny), który dzierżawi żupy bocheńskie i wielickie, w 1459. odbiera Kazimierz Jagiellończyk Nigrowi tę arendę i oddaje ją Grzegorzowi i Magdalenie Morsztynom. Kupno nieruchomości jest utrudnione niechęcią mieszczan i statutem w a r c k i m. Żydom nie wolno bowiem pożyczać na nieruchomości, wskutek czego ta droga do nabywania, w XIV. w. najczęstsza, jest dla nich prawie zamknięta. Potężnie oddziaływa na stosunek króla do Żydów największy teokrata polski Zbigniew Oleśnicki. … Odbiciem i niejako echem planów i dążeń wielkiego kanclerza, był kanonik krakowski Jan Długosz. Znakomity ten historyk, nienawidzi Żydów z duszy serca [sic], wszystkie nieszczęścia, spadłe na Polskę, przypisuje Żydom i wraz ze swym możnym protektorem dąży konsekwentnie do ich usunięcia z Krakowa.

Lecz podobnie jak Żydom, tak też było ciasno i Akademii. Jej kolegia wparte między bożnicę i cmentarz żydowski, przedzielane łaźnią i szpitalem żydowskim, były aż nadto porozrzucane. Dla ich rozszerzenia i połączenia, musiano nabyć posiadłości żydowskie. To zadecydowało o losie ulicy żydowskiej. I tak zwie się ona już od wielu lat ulicą św. Anny. Należało tedy z Żydami się załatwić, a dokonał tego kanonik krakowski i historyk Jan Długosz. Niestety nie posiadamy źródeł historycznych do pertraktacyi z Żydami, nie znamy szczegółów, poprzedzających ten tragiczny układ. Jeden jedyny dokument, został nam jako świadek dawno przebrzmiałych jęków i wylanych łez seniorów i pospólstwa dawnej gminy Żydów krakowskich.

Jan Olbracht usunął Żydów z Krakowa i przeniósł ich na Kazimierz. Tak spełniły się dążenia Oleśnickiego i praca Jana Długosza. Pojętni jego uczniowie Jan Olbracht i Alexander przejęli się zasadami mistrza; pierwszy wygnał Żydów z Krakowa, drugi z Litwy (1495 r.). Na Litwę wrócili Żydzi po ośmiu latach, do Krakowa na mieszkanie po czterech wiekach, bo dopiero w r. 1868.

A więc spełniły się pogróżki mieszczan. Nie pomogło wcale ustępstwo z r. 1469., nie pomógł układ z roku 1485., przeważył napór kupiectwa i rzemieślników krakowskich i Żydzi musieli ustąpić z miasta. Proces trwał przez cały rok 1495.; po stronie Żydów stanął humanista Filip Kallimach Buonaccorsi i całą siłą wymowy starał się wpłynąć na młodego króla; przeciw nim było całe mieszczaństwo, a za nim kardynał Fryderyk, brat królewski. „Upór i wstawienie się jednego obcego człowieka — pisał on do króla — więcej znaczy, niż głos mieszczan”. I przeważył głos kardynała i głos mieszczan, i głos tradycyi Oleśnickiego i Długosza i tendencya zachodnioeuropejska i usunięto Żydów z Krakowa.

…”

(Oraz parę szczegółów tamże ws. „Zwierciadła” Miczyńskiego)

„…

Wówczas Rada postanowiła zaapelować do sejmu i w tym celu postanowiła spisać swe gravamina na Żydów, wydać je drukiem i rozdać między posłów. Podjął się tej pracy dr. filozofii M. Sebastyan Miczyński, który spisał skargi kupców i rzemieślników krakowskich, a zasiągnąwszy informacyi o stosunkach w innych wielkich miastach wydał swe: „Zwierciadło”…

Nas obchodzi tutaj rozdział VIII. o handlu z którego urywek poznaliśmy wyżej (str 116.). Tutaj jest autor dobrze poinformowany, a w każdym razie, jako świadek współczesny zna stosunki i ludzi. … Czytano ją pilnie w Krakowie, a każdy stan widział w autorze rzecznika swoich usiłowań. Z książką w ręku oglądano mieszkania i sklepy bogatych Żydów, dokładnie przez autora oznaczone, a pospolity człowiek, podniecony tą lekturą, przybrał wobec Żydów groźną postawę. … Zygmunt III. dekretem z 31. VIII. 1618. r. uznał zażalenia kahału jako słuszne „na skutek tej książeczki nazwanej Speculum regni lud jest podburzony, napada na Żydów i głośno się odgraża pogromami tak dalece, że Żydzi nie są pewni ni życia ni mienia. Ponieważ książka ta jest powodem niepokojów, poleca król magistratowi, by ją skonfiskował, a na przyszłość zabronił druku i sprzedaży tej książki. Również nakazuje król obronę Żydów przed tłumem ich napastującym.”

______

A na deser, fragment z innego dzieła dr. Bałabana – Z HISTORJI ŻYDÓW W POLSCE – SZKICE i STUDJA. „WYDAWNICTWO B-cia LEWIN-EPSTEIN i S-ka” WARSZAWA 1920

„…

Za ostatniego Jagiellona osiada w podwawelskim grodzie pierwszy znany nam Kalahora. Zwie się S a l o m o n  i jest lekarzem wielce poszukiwanym. Sława jego dostaje się aż na Wawel i oto Zygmunt August darzy go swem zaufaniem i dnia 4 czerwca 1570 mianuje go swym nadwornym lekarzem. Nie był Salomon pierwszym żydowskim lekarzem, którego opiece powierzali swe zdrowie królowie z rodu Jagiełłów; już bowiem na dworze Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta Starego widzimy d-ra Izaka z Hiszpanji, a także królowa Bona przywozi ze sobą̨ swego lejbchirurga (chirugus reginalis majestatis) Samuela Barmisulan (Bar Me-szulam). Samuel był nieodrodnym synem włoskiego renesansu i lekarzem dworów włoskich kondotierów. Miłostki i plotki towarzyszyły mu też i do Polski, co się̨ zupełnie dobrze stosowało do dworu Bony Sforza.

Jednym z następców jego na dworze krakowskim był dr. Salomon Askenazy, późniejszy lekarz sułtana, po nim zaś obejmuje pieczę nad zdrowiem ostatniego Jagiellona nasz Salomon Kalahora, czyli jak go z hiszpańska zwano Kalifari. Dr Salomon zajmuje się też handlem na wielką skalę, a łatwo mu wielkie czynić tranzakcje, ile że w swym przywileju ma zastrzeżony wolny od podatków i ceł handel i obowiązek stawania tylko przed sądem króla. Sól jest specjalnością̨ handlową Salomona; wraz z kilku spólnikami eksploatuje on warzelnie koło Felsztyna, a choć trudno jest konkurować ze solą królewską, mimo to umieją spólnicy dobrze sobie radzić. A ma Salomon dostęp i do Stefana Batorego, który go w roku 1578 mianuje swoim lekarzem przybocznym i potwierdza przywileje nadane przez swego poprzednika na tronie. Salomon umiera w r. 1597 i zostawia dwóch synów: Mojżesza, seniora gminy żydowskiej na Kazimierzu i Izraela Samuela, uczonego wielkiej miary. Pierwszy z nich to praojciec linji krakowskiej, wygasłej w roku 1834 na Izaku Aronie Kolhary, członku „Komitetu starozakonnych” wolnej i ściśle neutralnej Rzeczypospolitej Krakowskiej, od drugiego wywodzi swój ród linja poznańska.

PS. https://bosonweb.wordpress.com/2018/04/20/papiez-i-zydzi-w-polsce-akcja-i-reakcja/

PPS.

Capture d’écran 2018-06-19 à 09.30.44.png

Reklamy

4 myśli na temat “Jak to Jan Olbracht krakowskim Żydom podpadł”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s