„Poczucie bezpieczeństwa, jakim cieszyli się Żydzi”

“Położenie Żydów w przednowoczesnym państwie polsko-litewskim miało charakter paradoksalny. Z jednej strony stanowili oni znienawidzoną mniejszość, której wierzenia religijne były uważane nie tylko za fałszywe, lecz także za szkodliwe dla całej społeczności. Z drugiej jednak strony ich pozycja w społeczeństwie Rzeczypospolitej była sankcjonowana przez prawo, co dawało im pewien status ekonomiczny i bezpieczeństwo. Pionierzy historiografii żydowskiej z przełomu XIX i XX w., zwłaszcza Szymon Dubnow, być może pod wpływem stałej wrogości Rosji wobec Polski i Litwy, kładli nacisk na negatywne nastawienie społeczeństwa do Żydów, podkreślając jednocześnie ich zasługi w uzyskaniu szerokiej autonomii. Nowsi historycy, Gershon D. Hundert, Moshe Rosman, Adam Teller oraz ich polscy koledzy, np. Adam Kaźmierczyk, zwracali z kolei uwagę na poczucie bezpieczeństwa, jakim cieszyli się Żydzi. Współcześni obserwatorzy ze zdziwieniem odnotowywali, że Żydzi byli widoczni w społeczeństwie i że odgrywali istotną rolę w życiu gospodarczym Rzeczypospolitej.

Co dla polskich i litewskich Żydów oznaczało zetknięcie się z nowymi ideami gospodarczymi i politycznymi, które w połowie XVIII w. miały przeobrazić ziemie Rzeczypospolitej? Przede wszystkim, ze względu na wielkość swojej społeczności, jej zakorzenienie i bezpieczeństwo, jakim się cieszyła, Żydzi mieli silne poczucie własnej wartości oraz wartości swoich tradycji religijnych. W religii znajdowali zapewnienie, że obecne cierpienia zakończą się wraz z przyjściem Mesjasza, który całkowicie zmieni rzeczywistość społeczną i odda im pełną sprawiedliwość.

Ta swoista pewność siebie była związana z instytucjami żydowskiego samorządu gminnego. Chociaż były one oligarchiczne i patriarchalne, dawały wszystkim warstwom poczucie udziału w zarządzaniu społecznością i pomyślnym jej funkcjonowaniu. Instytucje te miały okazać się bardzo istotne w XIX w. Reforma społeczności żydowskiej odniosła największy sukces tam, gdzie instytucje gminne uległy przeobrażeniom, jak w zaborze pruskim, ale nie zostały zniesione. Wszędzie indziej załamanie mechanizmów samorządowych dało się boleśnie odczuć.

Kluczowym elementem żydowskiego poczucia bezpieczeństwa w Rzeczypospolitej, zwłaszcza po roku 1648, było zawarte dla obopólnej wygody przymierze ze szlachtą. Jednakże jedną z głównych przemian w porozbiorowej historii społecznej ziem dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów było podważenie, a na ogół wręcz załamanie hegemonii gospodarczej szlachty. Nastawienie szlachty do „jej Żydów” było z pewnością paternalistyczne, ale jej poparcie tworzyło dla nich pewną niszę w społeczeństwie. Żydzi z tych ziem mieli bardzo duże trudności ze znalezieniem sobie miejsca w systemie społecznym po tym, jak rządy szlachty dobiegły kresu.

Spuścizna I Rzeczypospolitej nastręcza więcej problemów. Tradycja antysemityzmu rozwinięta między innymi w publikacjach ks. Stefana Żuchowskiego i ks. Gaudentego Pikulskiego została ochoczo podjęta w carskiej Rosji i w znacznej mierze legła u podstaw judeofobii cechującej dużą część tamtejszej biurokracji. Na przykład polski katolicki renegat i pisarz antysemicki, Hipolit Lutostański**, wiele materiałów dla swej wpływowej książki zaczerpnął właśnie z tych dzieł. Pomimo wrogości Żydzi byli jedyną znaczącą grupą niechrześcijańską tolerowaną w chrześcijaństwie zachodnim, a w Rzeczypospolitej Obojga Narodów ich społeczność przeżywała prawdziwy rozkwit.

Antony Polonsky. “Dzieje Żydów w Polsce i Rosji”. PWN SA, Warszawa 2014

**) en.wikipedia.org/wiki/Hippolytus_Lutostansky

PS. Można się pokusić o b. krótką historię Europy – wszystko szło całkiem OK do czasu aż trzy państwa postanowiły się podzielić polskimi Żydami, bo ponoć my rządzić nie potrafiliśmy – w efekcie tych nowych rządów wszyscy poznaliśmy uroki Hitlera i bolszewików, czy jak pisze Paweł Śpiewak – żydokomuny…

PPS.

Screenshot 2019-07-05 at 11.34.25.pngwww.empik.com/warto-zyc-fogelman-lejb,p1201308531,ebooki-i-mp3-p

Jeden komentarz na temat “„Poczucie bezpieczeństwa, jakim cieszyli się Żydzi””

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s