Kartezjusz i królowa Krystyna czyli szwedzki „Kulturkampf”

Dysputa królowej Krystyny i Kartezjusza (detal z kopii dzieła Pierre’a Louisa Dumesnila)

__

6. marca 1649. francuski ambasador w Sztokholmie powtórnie wystosował zaproszenie dla Kartezjusza na dwór królowej Krystyny. Szwedzki admirał Hermann Flemming właśnie płynął do Holandii po odbiór biblioteki Gerardusa Vossiusa. Jego syn, Isaac sprzedał bezpośrednio królowej około 2000 woluminów za jedyne 20 tysięcy florenów (dzisiaj to grubo ponad 2 miliony euro). Kartezjusz się wahał – skończył już 53 lata i obawiał się długiej morskiej podróży oraz zimnego, szwedzkiego klimatu – tzw. mała epoka lodowcowa rozwinęła się już w najlepsze. W końcu się jednak zdecydował, przecież królowa prosiła go o pomoc przy założeniu szwedzkiej akademii nauk.

W dodatku był bankrutem i potrzebował gotówki, a była to dla niego nowość. W 1623, w wieku 27 lat, sprzedał rodzinny majątek za ponad 600 tysięcy dzisiejszych euro (oraz dwa lata później kolejną część za prawie 400 tysięcy) i zainwestował w amsterdamskie obligacje…  W 1642 donosił, że same odsetki przynoszą mu około 2000 liwrów rocznego dochodu (czyli jakieś 50.000 euro dziś). Oprócz tego, po śmierci swojego ojca w 1640 otrzymywał jeszcze pensję.

Jego misja w Szwecji trwała bardzo krótko – 1. lutego 1650. przedstawił królowej projekt statutów Szwedzkiej Akademii Królewskiej (zastrzegając tam, rzekomo z własnej inicjatywy, udział w tejże Akademii tylko „rodzonym” Szwedom), a już 11., o 4tej nad ranem, zmarł. Miał „przy sobie” tylko 200 riksdalerow (talarów szwedzkich) gotówki, przy czym połowa tej sumy poszła na jego pogrzeb, a druga, wraz z jego garderobą, na „spłacenie” Schlütera, służącego. Ciekawe, że w krytycznym momencie Kartezjusz zdecydowanie odrzucił usługi królewskiego medyka tamże – Holendra van Wullena… W czasie pobytu w Szwecji, jeszcze 2. lutego, przyjął od ojca Viogné komunię świętą (jedyny taki odnotowany przypadek). W 1666, po przewiezieniu zwłok, pochowano je w paryskim kościele Saint-Étienne-du-Mont, obok Błażeja Pascala. Jakobini wprawdzie planowali przenieść je do Panteonu, ale do tego nie doszło i w 1819 jego szczątki wylądowały w opactwie Saint-Germain-des-Prés, choć bez palca i czaszki… Książki Kartezjusza trafiły na papieski indeks w 1663, a w 1671 Ludwik XIV zabronił wykładania filozofii kartezjańskiej.

Wróćmy do królowej – była córką pięknej Marii Eleonory Hohenzollern i Gustawa II Adolfa. Urody wprawdzie po matce nie odziedziczyła i w młodości często brano ją za mężczyznę, ale za to od dziecięctwa odczuwała bardzo silny pociąg do wiedzy. Po wstąpieniu na tron, w 1644, przyjęła wszak dewizę: Columna regni sapientia (Mądrość podporą władzy królewskiej). Uroczysta koronacja miała jednak dopiero miejsce w październiku 1650, po tym jak 26. lutego rok wcześniej oświadczyła, że za mąż nie pójdzie i ogłosiła Karola Gustawa następcą tronu i dziedzicznym księciem Szwecji. Ciekawe, że formalnie nosiła tytuł króla, a nie królowej…

Krystyna była wielką prekursorką rabunku totalnego – w 1648 osobiście wydała rozkaz Hansowi von Königsmarckowi grabieży wszystkiego co im w ręce wpadnie. W efekcie, po bitwie o Pragę, z cesarskiego zamku na Hradczanach ukradziono 760 obrazy, 170 rzeźb w marmurze, a 100 w brązie, 33 tysięcy monet i medali, 600 sztuk kryształów, 300 instrumentów naukowych i bardzo wiele rękopisów i książek – w tym Sanctae Crucis laudibus Rabanusa Maurusa oraz słynny Codex Argenteus (vide niżej). W czasie „naszego” potopu po prostu ten szwedzki obyczaj tylko dalej twórczo rozwinięto:

„Grabież dóbr kultury przez szwedzkiego okupanta była z góry zaplanowana i zorganizowana, ponieważ najeźdźcy jeszcze przed wojną przygotowali wyszkolony zespół „fachowców”, towarzyszących armii i ograbiających planowo skarbce, archiwa i biblioteki.  Z krakowskich bibliotek może najmniej ucierpiał księgozbiór Biblioteki Jagiellońskiej; według opinii badaczy straty okazały się stosunkowo niewielkie. Co prawda, Szwedzi dokonywali w Collegium Maius kilkakrotnych rewizji, ale szczęśliwie udało się uratować księgozbiór od rozproszenia i zatracenia. O wiele gorzej przedstawiała się sytuacja z bogatymi bibliotekami krakowskich klasztorów  – jezuitów, augustianów i karmelitów trzewiczkowych.”

Po abdykacji w czerwcu 1654 r. Krystyna „opuściła potajemnie Szwecję, a w grudniu tego roku w Brukseli również potajemnie złożyła katolickie wyznanie wiary na ręce dominikanina o. Guemesa. Świadkami tego obrządku byli m.in. arcyksiążę Leopold i nadzwyczajny poseł Hiszpanii, sekretarz stanu Navarra Antonio Pimentel, faworyt królowej. Krystyna pragnęła osiąść w Rzymie. Zgodę na jej pobyt w Wiecznym Mieście papież Aleksander VII uzależniał od publicznego wyznania wiary. Ceremonii tej dopełniła Krystyna 3 listopada 1655 r. w Innsbrucku. Kilkanaście dni potem, 15 listopada, papież na konsystorzu oznajmił jej przybycie.​” Po drodze, w Hamburgu zatrudniła jako swego bankiera niejakiego Abrahama Seniora Teixeira, ew. Abrahama Seniora i Diego Teixeira de Sampayo, z którym zawarła bardzo bliskie, osobiste stosunki. W grudniu 1655 Krystyna Wazówna uroczyście przybyła do Rzymu, gdzie po bardzo wielu „przygodach” zmarła w 1689, ale to już jest materiał na inne notki…

Warto tu jednak podkreślić, że wokół Krystyny kłębiły się praktycznie wszystkie wątki wielkiej propagandy i polityki europejskiej. Wystarczy przypomnieć imponujący szereg jej korespondentów, takich jak Pascal, który posłał jej swój słynny kalkulator, czy dobrze nam znany Menasseh Ben Israel, który prowadził z nią korespondencję, a w 1651 zaproponował jej wyłączność na hebrajskie druki. Krystyna zawsze miała także wielu „opiekunów”, nie tylko tych szwedzkich, ale i francuskich (jak znany hrabia Brégy), czy angielskich jak wspomniany już Isaac Vossius, którego zatrudniła za imponującą pensję 5000 florenów rocznie (oprócz pełnego utrzymania), aby uporządkował zagrabione przez Szwedów księgozbiory. W prezencie za swe usługi otrzymał od Krystyny… Codex Argenteus! Dziesięć lat później Szwedzi go od niego odkupili, a tymczasem Isaac Vossius wylądował w Anglii jako kanonik Windsoru, po otrzymaniu prawniczego dyplomu w Oksfordzie.

Wśród późniejszych opiekunów Krystyny był też polski Bond w habicie – opat Hacki – dekretem papieża Aleksandra VII z dnia 16 lutego 1663 r. powołany „na notariusza i sędziego duchownego dla prowincji cysterskiej polskiej i pruskiej. Powierzenie tej funkcji Hackiemu nie było przypadkowe i być może miało ukryte konteksty, co poświadcza jego dalsza kariera. Hacki nie tylko był wybitnie utalentowany, gruntownie wykształcony, znał kilka języków (francuski, grecki, łaciński, niemiecki), ale był też wyjątkowo pracowity. Te zalety predysponowały go do wypełniania szczególnych misji. Warto zauważyć, że nominacja Hackiego przypada na okres, gdy w Rzymie przebywała Krystyna. Wspomnieliśmy już, że domeny ekskrólowej leżały także w szwedzkiej części Pomorza Zachodniego sąsiadującej z Pomorzem brandenburskim (należącym do Prus).”

It has since emerged that, in fact Condé, Cromwell and Christina were negotiating to create a theological-political world state, involving overthrowing the Catholic king of France, among other things.”**

__

Aneks, czyli fragment artykułu z „Rzeczpospolitej” p. Anny Nowackiej-Isaksson:

„– Gdybyśmy nie splądrowali skarbca w Warszawie, to nikt by dziś nie oglądał hełmu Iwana Groźnego – tłumaczą.

A rabowano wszystko, co mogło się przydać w ubogiej wówczas Szwecji. Kraj był bowiem nie tylko biedny ekonomicznie, ale i kulturalnie. Dzięki rabunkowi skarbów kultury można było ozdobić mizerne, w porównaniu z europejskimi, wnętrza szwedzkich zamków i dworków. Na początku XVI w. jedyny uniwersytet kraju znajdował się w Uppsali. Nie funkcjonował jednak od czasów reformacji. Zapotrzebowanie na książki było więc ogromne. W kraju działała tylko jedna drukarnia. Z tego względu polowanie na książki stało się „szwedzką specjalnością”. Dlatego Gustaw II Adolf uważał za niezbędne skonfiskowanie biblioteki klasztoru Jezuitów w Rydze w 1621 r. To wydarzenie zapoczątkowało długi okres, w czasie którego setki małych i dużych bibliotek wywożono do Szwecji.

Za książkami wzdychała królowa Krystyna. „Nie zapomnij przysłać mi biblioteki i tych osobliwych eksponatów, które są w Pradze: to jedyne, na czym mi naprawdę zależy” – brzmiała dyrektywa królowej Krystyny do Hansa Christoffa von Köningsmarka, który otrzymał polecenie zdobycia miasta w 1648 r. I choć napastnikom z północy nie udało się podbić całej Pragi, to łupy wojenne stamtąd pochodzące stanowiły bogactwo równie wielkie jak zdobycze szwedzkiej armii w Polsce. W ręce Szwedów dostał się słynny skarbiec cesarza Rudolfa.

W 1649 r. do Sztokholmu przypływają okręty wojenne obładowane 780 cennymi łupami. Wśród nich było 470 obrazów, 69 figurek z brązu, Srebrna i Diabelska Biblia, instrumenty astronomiczne, miecz bohatera husyckiego Ziżki (użyty pod Grunwaldem) oraz 131 części majolikowego serwisu, a nawet, na znak zwycięstwa, żywy lew z ogrodu cesarza dla królowej Krystyny.”

**) „The data indicates that La Peyrere lived next door to Christina in Antwerp from August to late December 1654. La Peyrere was functioning as the Prince of Condé’s agent in his affairs with Christina. During this period he read Christina Praeadamitae after which she sent him off to Amsterdam to have it printed at her expense. Menasseh ben Israel visited Christina late in 1654. Katz in ‘Menasseh ben Israel’s Mission to Queen Christina of Sweden, 1652-1655’ suggests
that Menasseh had hopes of becoming Christina’s Jewish Descartes.”

PS.

„Koloniści wylądowali w marcu 1638 na wybrzeżu amerykańskim u ujścia rzeki Delaware. Zbudowali pierwszą osadę Fort Christina (dzisiejszy Wilmington), nazwany tak na cześć szwedzkiej królowej Krystyny. W ciągu kolejnych siedemnastu lat do brzegów Delaware w sumie przybyło jedenaście statków, przywożąc około 600 osiedleńców, głównie Szwedów i Finów. Kolonia rozłożyła się wzdłuż obu brzegów rzeki obejmując żyzne okolice jej szerokiej delty. Z czasem kolonia powiększyła się obejmując także tereny leżące dalej w górę biegu rzeki. Swoją największą świetność osiągnęła w latach 1643-1653, gdy jej gubernatorem był Johan Printz. Po jego odwołaniu gubernatorem został Johan Rising.

Nowy gubernator uwikłał kolonię w wojnę z pobliską Nową Holandią, z którą wcześniej kolonia utrzymywała przyjazne stosunki. Szwedzi zaatakowali i zajęli Fort Casimir**, zmieniając jego nazwę na Fort Trinity.”

https://bosonweb.wordpress.com/2017/01/18/szwedzki-potop-czyli-globalna-polityka/

„The Prince of Condé sought an alliance with Christina and used La Peyrere as an intermediary. He likewise used La Peyrere on clandestine errands to England, the precise reasons for which are still unclear. It appears that a “marriage alliance” was being constructed between the Prince of Condé and Christina. Condé‘s family had been historically Protestant, but had only recently converted to Catholicism. Colonel Jean Baptiste Stouppe, a Calvinist spy, played an important and yet not completely understood role in this plot. Stouppe served as a close advisor and spy for Cromwell, and later, after the plot failed, he served as a military assistant for Condé. Stouppe was also a Protestant minister and the head of the French Reformed Church in London. One of Stouppe’s main roles in this plot was through his delivery of secret messages between Cromwell to Condé. The plan failed because neither Cromwell nor Condé were willing to make the first move. Through his spy Stouppe, Cromwell informed Condé that if the Prince first declared himself King of France Cromwell would then invade Bordeaux to help Condé take over the nation. The Prince responded, again using Stouppe to relay the message, that if Cromwell would first launch his invasion in the south of France. the Prince would then declare himself King. Since neither was willing the make the first move the coup was never set in motion.”

https://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Baptiste_Stoppa

„Jednak jego bliskie stosunki z hiszpańskim ambasadorem w Londynie czynią go podejrzanym w oczach Cromwella, który podejrzewa go o szpiegostwo na rzecz owego ambasadora. Musi pośpiesznie opuścić Londyn i wyemigrować do Holandii. W 1665 powrócił do Francji, nawrócił się na katolicyzm i dołączył do starszego brata Jeana-Pierre’a Stoppa…”

https://fr.wikipedia.org/wiki/Famille_Stoppa

Krystyna i M. Molinos:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Kwietyzm

Reklamy

WIELKA wojna o Ukrainę: faza zasadnicza

Faza I – wstępna

Faza II – zasadnicza

30 stycznia 1644 – hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski oraz ks. Jeremi Wiśniowiecki pobili przeważające siły tatarskie Tuhaj-beja w bitwie pod Ochmatowem.

2 lipca – angielska wojna domowa: bitwa pod Marston Moor, wojska Cromwella rozgromiły wojska zwolenników króla Anglii Karola I.

10 stycznia 1645 – arcybiskup Canterbury i prymas Anglii William Laud został ścięty w Tower of London.

24 czerwca Osmanowie pod rządami sułtana Ibrahima I wysłali na Kretę armię w sile 60 000 ludzi i rozpoczęli atak na Kaneę – drugi obok Kandii ważny port kreteński.

23 lipca – zmarł car Rosji Michał I, pierwszy z dynastii Romanowów na tronie carskim, obrany monarchą przez Sobór Ziemski po okresie smuty; tegoż dnia carem Rosji został 16-letni Aleksy I.

28 sierpnia – w Toruniu rozpoczął się wspólny zjazd katolików, luteran i kalwinistów pod nazwą Colloquium charitativum

W sierpniu przybył do Rzeczypospolitej ambasador wenecki Giovanni Tiepolo; koniec września – rozmowy w Warszawie Tiepola i nuncjusza Giovanni Torresa z kanclerzem wielkim koronnym Jerzym Ossolińskim, nt. wyprawy na Turków.

16 grudnia – książę Siedmiogrodu i gorliwy kalwinista Jerzy I Rakoczy podpisał pokój z Austrią. Rakoczy zawiązał sojusz z Francją oraz Szwecją, przeciwnikami Austrii, i zimą 1644 najechał ziemie Habsburgów. Austria, której wojska zmagały się z wojskami francuskimi i szwedzkimi, nie miała dość sił by skutecznie odeprzeć atak Rakoczego. Wynikiem tego była klęska wojsk habsburskich w maju 1644 r., ale dalsze postępy Rakoczego zostały powstrzymane przez Turcję, która nie chciała zaogniać swoich stosunków z Austrią i wymusiła na Rakoczym wycofanie się z wojny. Nieco później Bohdan Chmielnicki przechwala się, że na jego skinienie „pobratym Rakoczy gotów się z wojskiem ruszyć”**

styczeń 1646 – Stanisław Koniecpolski opracował Dyskurs o zniesieniu Tatarów krymskich i lidze z Moskwą, którego treść zdradził jedynie monarsze oraz jego najbliższym doradcom w czasie swego pobytu w Warszawie

10 marca – król Władysław IV ożenił się z księżniczką francuską Marią Ludwiką Gonzagą de Nevers.

11 marca – Stanisław Koniecpolski, hetman wielki koronny (ur. 1591) umiera „nagle”

kwiecień (?) – tajna narada króla WIV z przybyłymi do Warszawy posłami kozackimi: Iwanem Barabaszem, Bohdanem Chmielnickim, Iwanem Eliaszem (lub Iliaszem) i Maksymem Nesterenką.

26 maja – wojna wenecko-turecka: zwycięstwo floty weneckiej w bitwie w Cieśninie Dardanelskiej.

15 lipca – została koronowana Ludwika Maria Gonzaga, żona Władysława IV Wazy, potem Jana Kazimierza.

31 marca 1647 – z niejasnych powodów Beauplan zrezygnował ze służby i przez Warszawę wyjechał do Gdańska

9 sierpnia nagle umiera Zygmunt Kazimierz Waza, syn Władysława IV (ur. 1640) – król jest straszliwie zdruzgotany…

w grudniu Chmielnicki zbiegł na Sicz

29 kwietnia 1648 – rewolucja Chmielnickiego: rozpoczęła się bitwa nad Żółtymi Wodami; Barabasz i Eliasz zarżnięci przez „swoich” – Nesterenka jest swój…

1 maja lub 5 maja – VI wojna wenecko-turecka: wojska tureckie rozpoczęły oblężenie Kandii na Krecie.

20 maja o drugiej nad ranem Władysław IV gwałtownie umiera; a zaraz potem Beauplan wyjeżdża do Paryża…

1 czerwca – w Moskwie wybuchł bunt solny.

17-19 sierpnia – angielska wojna domowa: Oliver Cromwell pokonał Szkotów i rojalistów w bitwie pod Preston.

24 października – zawarto pokój westfalski, kończący wojnę trzydziestoletnią, traktat pokojowy zapewnił wolność wyznania luteranom i kalwinistom w Rzeszy, uznał niepodległość Szwajcarii, Francji przyznawał m.in. Alzację, Szwecji – część Pomorza.

11 grudnia – w Kijowie wybuchło kozackie powstanie.

Faza III – zakończenie – niebawem.

___

**) Kalwinista – Janusz Radziwiłł w 1654 wzywa (syna) Rakoczego do okupowania Krakowa i objęcia tronu polskiego po spodziewanym obaleniu Jana Kazimierza.

WIELKA wojna o Ukrainę: próba szczegółowej chronologii

Faza I – wstępna

30 kwietnia 1632: umiera Zygmunt III Wielki, król Polski i Szwecji (ur. 1566)

30 września – armia moskiewska wkroczyła w granice Rzeczypospolitej, rozpoczęła się wojna smoleńska (Rosjanie działali w porozumieniu ze Szwecją i Holandią** chcącymi w ten sposób zaangażować Rzeczpospolitą na wschodzie)

4 lipca 1633 – wojna polsko-turecka: Kantymir, chan ord nogajskich, najechał Rzeczpospolitą, lecz jego wojska zostały rozbite przez hetmana Stanisława Koniecpolskiego na terenie Mołdawii pod Sasowym Rogiem.

22 października – wojna polsko-turecka: wojska Stanisława Koniecpolskiego wytrzymały i odparły oblężenie Kamieńca Podolskiego zaatakowanego przez bejlerbeja Sylistrii Mehmeda Abazego. Murad IV, który nie aprobował oficjalnie najazdu, sprzyjał po cichu ekspedycji. Gotów był rozpocząć oficjalne działania wojenne w razie sukcesów Abazy. Jednak w obliczu niepowodzeń wyprawy odciął się od niej. Nieudana wyprawa Abazy paszy ściągnęła na niego gniew sułtana i karę śmierci.

14 czerwca 1634 – Rzeczpospolita Obojga Narodów i Carstwo Rosyjskie zawarły pokój wieczysty w Polanowie (Rosja zerwała go w 1654 r.) – król Władysław IV zrzekł się praw do korony carskiej, a Moskwa zrezygnowała z praw do Estonii, Inflant i Księstwa Kurlandii i Semigalii oraz zapłaciła królowi 20 tys. rubli odszkodowania tytułem rekompensaty.

Francusko-osmański sojusz zerwany (pod wpływem agresywnej „polityki handlowej” w Lewancie Anglii i Holandii) – sułtan Murad IV przekazuje Grekom opiekę nad Świętymi Miejscami

19 maja 1635 – Francja wypowiedziała wojnę Hiszpanii.

lato – budowa fortu Kudak

Lipiec – koncentracja wojsk polskich przeciwko Szwedom; Sierpień – Powstanie Iwana Sulimy i zniszczenie pierwszej twierdzy Kudak

sułtan Murad IV, idąc za przykładem swych wojowniczych przodków, objął osobiste dowództwo na armią. Turcy 8 sierpnia zdobyli Erywań, a następnie złupili Tebriz.

12 września – w Sztumskiej Wsi zawarto „minimalistyczny”*** rozejm polsko-szwedzki (został zerwany w 1655 przez stronę szwedzką…); zgodnie z jego postanowieniami Szwedzi wycofali się z portów i miast Pomorza oraz Prus Książęcych, oraz zaprzestali pobierania cła z portów polskich. W Inflantach obie strony pozostały przy swoim stanie posiadania, ale Szwedzi mieli w zajmowanej przez siebie części umożliwić katolikom swobody wyznaniowe.

Wiosną 1636 roku szach Safi I odzyskał Erywań, a następnie pokonał armię turecką. Ponowne propozycje pokojowe Persji zostały odrzucone.

Sierpień 1637 – początek powstania kozackiego pod wodzą Pawluka i Ostrzanina.

12 września – w Warszawie odbył się ślub króla Władysława IV Wazy i Cecylii Renaty Habsburżanki.

wiosna-lato 1638 – Powstanie Ostranicy wywołane przez Kozaków.

sułtan Murad IV osobiście poprowadził armię turecką na Bagdad. Miasto padło w grudniu po 39-dniowym oblężeniu, co sprawiło, że Turcja odzyskała kontrolę nad Irakiem. Wkrótce potem nawiązane zostały rozmowy pokojowe.

10 maja – przyszły polski król Jan Kazimierz Waza został aresztowany we Francji pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Hiszpanii. Zwolniono go po interwencji poselstwa Rzeczypospolitej w lutym 1640.

Sułtan Murad IV oskarżył patriarchę ekumenicznego Konstantynopola, „kalwinistę” Cyryla Lukarisa, o buntowanie kozaków i skazał go na śmierć. Wyrok został wykonany dnia 27 czerwca przez janczarów na pokładzie statku w Bosforze

Zamknięto Ariańską Akademię Rakowską w Rakowie.

w 1639 Władysław IV traci wszelkie złudzenia co do polityki Habsburgów wobec Rzplitej; budowa „właściwej” twierdzy Kudak;

Zamieszki na tle religijnym w Wilnie. Kalwini zostali zmuszeni do opuszczenia miasta; zburzono ich zbór na ulicy Świętomichalskiej.

wrzesień 1641 –  Jan Ámos Komenský czyli Komeniusz przybywa do Londynu – „dowiedział się ku swemu zdziwieniu, że zaproszenie do niego wysłane zostało na rozkaz Parlamentu. Hartlib mu tę podróż sfinansował.”

4 stycznia 1642 – król Karol I Stuart wraz z 400 żołnierzami zaatakował budynek angielskiego parlamentu w nieudanej próbie aresztowania pięciu przywódców opozycji; 22 sierpnia – w Nottingham król Karol I Stuart wypowiedział wojnę Parlamentowi – rozpoczął się wieloletni okres krwawych walk wewnętrznych na Wyspach Brytyjskich.

Komeniusz zaczyna działalność w Elblągu…

4 grudnia umiera Armand Jean Richelieu, francuski książę, kardynał (ur. 1585)

14 maja 1643 – po śmierci króla Francji Ludwika XIII tron objął jego starszy, czteroletni syn Ludwik XIV; regencja przypadła królowej wdowie Annie Austriaczce.

Dokończenie

**) https://bosonweb.wordpress.com/2017/12/06/jak-turcy-reformacje-wspierali/

***) wielki błąd szlachty – moja chata z kraja…

https://pl.wikipedia.org/wiki/I_bitwa_pod_Nördlingen

„Szwedzi mieli pełne prawo czuć się zagrożonymi po tym, jak król Danii Chrystian IV próbował z pomocą hiszpańską ujarzmić Szwecję i odtworzyć zdominowaną przez Danię unię kalmarską. Wymierzona przeciwko Szwecji akcja planowana była przez sprzymierzoną z cesarzem Hiszpanię oraz Danię od wielu lat. W końcu we wrześniu 1639 roku, czyli w okresie, gdy wojska szwedzkie na terenie Niemiec przeżywały trudne chwile, wyruszyła potężna flota hiszpańska wioząca 24 tys. żołnierzy. Wyprawa ta po napotkaniu dowodzonej przez Maartena Trompa floty holenderskiej zakończyła się katastrofalną klęską floty hiszpańskiej w bitwie na płyciźnie Downs. Na początku lat 40. sytuacja wojskowo-polityczna Szwedów uległa znacznej poprawie. Dzięki temu Szwecja mogła teraz przystąpić do akcji odwetowej, której celem było ostateczna likwidacja duńskiego zagrożenia.

Wiosną 1643 szwedzka rada królewska (Riksrådet) doszła do wniosku, że wojskowa potęga Szwecji osiągnęła już takie rozmiary, że bez narażenia na szwank szwedzkich operacji na terenie Niemiec możliwe będzie uzyskanie terytorialnych korzyści kosztem Danii. Opracowano zatem plan wojenny i w maju zarządzono niespodziewany atak na Danię na wielu frontach.”

https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojna_duńsko-szwedzka_1643–1645#Wstęp

https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_na_płyciźnie_Downs

 

 

 

 

 

 

 

 

Tak! Beauplan był szpiegiem i zdrajcą

Tak – wg mnie, sprawa jest jasna – Wilhelm Beauplan był szpiegiem. Nie tyle francuskim co hugenockim, czy kalwińskim, jak kto woli. Zachowanie Beauplana po 1647 sprawę tę przesądza. Jak pisze Bohdan Krawciw – Beauplan do Francji zabrał być może oryginały swoich dwóch map Ukrainy – tej mniej ważnej zwanej „strategiczną” oraz tej istotnej – „operacyjnej”. To wprawdzie nie jest zupełnie pewne, ale za to można z pewnością stwierdzić iż wziął ze sobą (= wykradł) oryginał owej ściśle tajnej i bardzo szczegółowej mapy Dniepru**, którą w dodatku opublikował anonimowo, łamiąc także przywilej królewski, w atlasie sławnego kalwinisty Joana Bleau: „Jego Atlas Maior zawierający 594 mapy [w 11 tomach!], opublikowany w 1662 uchodził za najdroższy atlas w XVII w.

To właśnie ta mapa Dniepru była szczególnie ważna z wojskowego punktu widzenia i dlatego to król Jan Kazimierz star​ał się (jak widać z umiarkowanym powodzeniem…), aby nie wpadła w niepowołane ręce. Rozkazał bowiem zarekwirować u wdowy Hondiusza wszystkie materiały Beauplana jakie tam pozostały i przyznał Joachimowi Pastoriusowi „i gdańskiemu wydawcy Jerzemu Försterowi w r. 1654 wysoką pensję (1800 fl.) z zaleceniem, by kontynuowali prace kartograficzne Wilhelma Beauplana i Wilhelma Hondiusa, związane z przygotowywaniem map Polski uzupełnionych odpowiednim opisem.”

Niestety, w czasie szwedzkiego potopu wszystkie te materiały „przepadły” i w efekcie oryginalna mapa „operacyjna” Beauplana nigdy nie została opublikowana. Za to, ewidentnie zostało wykonanych sporo jej odbitek próbnych (ang. proofs), których część udało się zidentyfikować Czesławowi Chowańcowi, m. in. dwie w British Museum, ofkors. Jedna jest w Paryżu, jedna w Uppsali, a jedna w zbiorach byłego Muzeum Czartoryskich… Z tej cennej mapy korzystał nie tylko Jan Sobieski, jeszcze jako hetman, ale także dużo później Karol XII z hetmanem Mazepą…

Z kolei mapa Dniepru była tak dobra, ze Piotr I zwany wiekim, będąc w jej posiadaniu, wyjątkowo zrezygnował z zamówienia nowej, w przeciwieństwie np. do mapy Donu.

__

Post Scriptum, czyli Michał hetman Potocki, który zwolnił Beauplana:

Nie wtajemniczony w plany wojny tureckiej Władysława IV, P. nakazał w marcu (?) 1646, po śmierci hetmana Koniecpolskiego, spalić czajki kozackie. W maju stłumił jakieś rozruchy rejestrowych. Dn. 15 VI przyjechał do Warszawy, nieufnie usposobiony wobec króla z powodu pogłosek, że chce on oddać buławę wielką kanclerzowi Jerzemu Ossolińskiemu. Wkrótce jednak Władysław pozyskał go dla swoich planów m. in. kasztelanią krakowską (nadaną 26 bądź 17 VI 1646), obietnicą powierzenia mu godności hetmana wielkiego i mianowaniem w sierpniu jego przyrodniego brata Stanisława komisarzem kozackim. W czerwcu stał się P. co najmniej częściowym zwolennikiem zamiarów króla, najpóźniej w sierpniu – wrześniu zaakceptował podjęcie działań zaczepnych przeciw posiadłościom ordy, jeśli Tatarzy napadną na Rzpltą. Latem przystąpił do realizacji projektów monarchy. W lipcu wyprawił Kozaków na pomoc dla wojsk moskiewskich walczących z Turkami i Tatarami pod Azowem. Bez jego zgody było niemożliwe podjęcie – zapewne latem – budowy nowych czajek. Dn. 19 X otrzymał obiecanąbuławę w. kor. W listopadzie – grudniu w czasie sejmu i tuż po jego zakończeniu P. był wyraźnie tubą propagandy królewskiej; jego listy do Władysława IV i senatorów, ostrzegające przed rzekomymi zagrożeniami ze strony Turcji, miały w istocie mobilizować do wojny. Podobny ton miał jego list z 29 III 1647 na sejmiki. Rozszyfrował istotny sens tych wypowiedzi P-ego już w grudniu 1646 woj. krakowski Stanisław Lubomirski, przywódca opozycji, który uprzednio próbował pozyskać go dla swego ugrupowania. P. jednak w styczniu 1647 przekazał listy Lubomirskiego królowi, co doprowadziło do ostrego skłócenia obu magnatów. Na sejmie 1647 r. P., wespół z hetmanem polnym kor. Marcinem Kalinowskim, domagał się bezskutecznie powiększenia wojska. W maju 1647, powołany przez Władysława IV, P. brał udział w komisji mediacyjnej rozsądzającej spór o Chorol i Hadziacz między Aleksandrem Koniecpolskim a Jeremim Wiśniowieckim. W sierpniu rejestrowi czehryńscy dokonali na rzecz P-ego zajazdu dóbr Perewołoczna, będących przedmiotem sporu między Jerzym Niemiryczem a zmarłym wiosną t. r. bratem P-ego Stanisławem. Zapewne w maju – czerwcu brał udział w projektowaniu wyprawy A. Koniecpolskiego i J. Wiśniowieckiego na tereny tatarskie, by sprowokować najazd ordy na Rzpltą. W połowie, względnie w 2. połowie września przybyli do P-ego do Baru kanclerz Ossoliński i A. Koniecpolski, zapewne dla ostatecznego uzgodnienia przygotowań do tych wypraw; Koniecpolski uzyskał wówczas zgodę P-ego na zebranie rejestrowych.

Jako najwyższy zwierzchnik rejestrowych P. jesienią 1647 niepokoił się mocno uciskiem Kozaków przez starostów i listem z 18 XI 1647 do J. Ossolińskiego domagał się powołania komisji dla rozpatrzenia ich krzywd. Sam uprzednio wstawiał się dwukrotnie w sprawie Bohdana Chmielnickiego u A. Koniecpolskiego. Po ucieczce przyszłego hetmana kozackiego na Zaporoże nie naciskał chyba zbytnio na jego schwytanie. Absorbowała P-ego zresztą wówczas obawa przed najazdem ordy i z tego względu w styczniu 1648 skoncentrował wojska kwarciane i nadworne magnackie między Bracławiem a Winnicą. Dopiero po zdobyciu Siczy przez powstańców (4 II) P. zdecydował się na wysłanie silniejszej ekspedycji na Zaporoże. Na mylną wieść o przejściu 9 II rejestrowych czerkaskich na stronę Chmielnickiego, obawiając się wybuchu powstania na Naddnieprzu, przerzucił uu wojsko kwarciane, stając 20 II w Korsuniu. Stosując się do poleceń Władysława IV, prowadził w lutym – marcu, dość zresztą niezręcznie, pertraktacje z Chmielnickim. Gdy powstańcy po zawarciu przymierza z Tatarami wysunęli obliczone na zerwanie rokowań żądania zniesienia ordynacji z r. 1638 i wycofania wojska kwarcianego z Naddnieprza, P. podjął w końcu marca decyzję wyprawy na Zaporoże, na co uzyskał ok. 9 IV akceptację Adama Kisiela. Kierując się doświadczeniami z r. 1638, P. podzielił siły na grupę wodną płynącą Dnieprem i lądową (dowództwo jej powierzył swemu synowi Stefanowi); ze względu na warunki terenowe obie grupy mogły się połączyć dopiero w obszarze Wielkich Pławni. Z obawy przed wybuchem powstania na osiadłym Naddnieprzu pozostał tu z częścią wojsk, które miały jednak stanowić jednocześnie i rodzaj odwodu strategicznego; w razie konieczności i on również wyruszyłby na Zaporoże. Kunsztowny ten plan był zapewne dziełem S. Czarnieckiego. Aczkolwiek projekt ten nie przewidywał możliwości połączenia się Tatarów z Kozakami – nie dostrzegali tej możliwości i tacy politycy jak Kisiel – i nie brał pod uwagę możliwości przejścia rejestrowych na stronę powstańców, to jednak o klęsce zadecydowało niezrealizowanie go w pełni przez P-ego, nie wspieranego radami Czarnieckiego, który znalazł się w grupie Stefana Potockiego.

P. nie pośpieszył na czas z odsieczą synowi oblężonemu pod Żółtymi Wodami (29 IV–16 V), doszedł jedynie (10 V) pod Czehryń, skąd 13 V na wieść o przejściu grupy wodnej na stronę powstania rozpocząłodwrót. Początkowo zamierzał bronić się w obozie pod Korsuniem. Gdy jednak 25 V nieprzyjaciel nie podjął walki z wojskiem kor., które wyszło w otwarte pole, P. mimo opozycji podkomendnych (był wówczas, jak i w r. 1651 mocno skłócony z M. Kalinowskim), zdecydował wycofać się w kierunku Bohusławia. Dn. 26 V odszedł w szyku taborowym, zrezygnowawszy z zaczepnych walorów jazdy, którą spieszył, sam objął dowództwo czoła taboru. Osaczony pod Krutą Bałką, nie zdołał zdobyć szańców przeciwnika zamykających drogę. Był «trzykroć szabląw głowę uderzony», ale hełm wytrzymał. Wzięli go do niewoli Kozacy i – nie rozpoznawszy go – o mało nie zabili. Informacje B. Maskiewicza o pijaństwie i dowodzeniu P-ego z karety podczas tej bitwy są niewiarygodne. W tym świetle podejrzanie wyglądają nadto wiadomości Maskiewicza i Joachima Jerlicza o poprzednich pijaństwach P-ego i o jego rozpuście. Kozacy oddali P-ego Tohaj-bejowi, z którym łączyły go więzy «pobratymstwa». Dane o zakuciu P-ego w kajdany są mało wiarygodne; uwięziono go razem z M. Kalinowskim w Czufut Kale (Gródku Karaimskim). Przebywał w stosunkowo dobrych warunkach, m. in. żona wezyra Sefera Gaziego pożyczyła mu pościel i kożuchy karakułowe; mimo to wrócił chory. Tatarzy domagali się jako okupu 100 000, czy nawet 200 000 złp. i uwolnienia 100 jeńców Tatarów. Trudności ze zgromadzeniem takiej sumy sprawiły, że uwolniono go dopiero po traktacie zborowskim; musiał pozostawić u Tatarów syna Mikołaja dla zagwarantowania, że okup zostanie wypłacony. Jego uwolnieniu sprzeciwiał się ostro Chmielnicki, obawiający się, że P. będzie parł do wojny.”

**) Notabene – owa tajna mapa Dniepru opisywała szczegółowo jego CAŁY bieg od Kijowa do Morza Czarnego

Mapy, w tym ta jedna – ściśle tajna

Faktyczny cel misji Beauplana w Polsce staje się mocno podejrzany w świetle historii publikacji jego słynnych map. Przypomnijmy sobie:

Od 1637 r. [B.] tytułował się dworzaninem królewskim i kpt. w powstałym wówczas korpusie artylerii koronnej, a jego gł. siedzibą była twierdza w Barze, gdzie sprawował nadzór nad arsenałem Rzeczypospolitej…

29 III 1647, zapewne po ukończeniu zaplanowanych prac kartogr., hetman Mikołaj Potocki udzielił mu dymisji z wojska pol., po czym dostał sumę 4 000 zł zaległego żołdu.

Po wyjeŸdzie z Baru zamieszkał na krótko w Gdań., skąd w V lub w VI 1648 drogą morską powrócił do Fr. Osiadł w rodzinnym Dieppe, tutaj w l. 1650–-51 sprawował funkcję komendanta miejscowego fortu Le Polette, zaśœ w 1652 r. przeniósł się do Rouen.”

Po pierwsze, Beauplan narzekał, iż nie dostał należytej zapłaty, a tymczasem Potocki dał mu sowitą odprawę – owe 4 tys. to dzisiaj grubo ponad 200 000 PLN.

Po drugie, nie jest wcale jasne czy to Beauplana zwolniono ze służby w marcu 1647, jak się powszechnie powtarza, czy to raczej on sam odszedł. Tak pisze historyk ukraińsko-amerykański, Bohdan Krawciw:

…Beauplan resigned from Polish service on March 29, 1647 for reasons not definitely known, presumably because of the death of his patron, the Hetman Koniecpolski, and the advent of a new Hetman Mikolaj Potocki, who was rather un-friendly toward him…

(29 III 1647 z niejasnych powodów B. zrezygnował ze służby w Polsce, być może z powodu śmierci jego patrona, hetmana Koniecpolskiego, i nadejścia nowego hetmana Mikołaja Potockiego, który był raczej mu nieprzyjazny)

Po trzecie, przez Warszawę, Beauplan udaje się w owym 1647 do Gdańska, aby przygotować u Hondiusza druk map zamówionych przez Władysława IV – wszak król  „nadał w 1645 roku Beauplanowi przywilej wydrukowania tzw. Delineatio specialis et accurata tutius Ukrainae cum suis palatinatibus ac districtibus provinciisque adiacentibus, czyli mapy Ukrainy, która nie obejmowała Morza Czarnego, Mołdawii, Dzikich Pól oraz Chanatu Krymskiego.”

Ale dlaczego z owego Gdańska w kluczowym momencie nagle wyjeżdża do Francji** w maju lub czerwcu 1648?! Przypominam, że 29 kwietnia 1648 rozpoczyna się feralna bitwa nad Żółtymi Wodami, a nasz król gwałtownie umiera 20 maja, w Mereczu… a tymczasem, w efekcie, pomimo gwałtownej potrzeby na wojnę z Chmielnickim bardzo się to ślimaczyło i jego tzw. mapa strategiczna ukazała się dopiero w 1651… Beauplan najprawdopodniej był potem Gdańsku, w 1650, aby dokończyć prace nad drukiem swoich map. Tymczasem w 1652 Hondiusz „znika na dobre”, a Beauplan jeszcze w 1651 wydaje w Paryżu swój Opis, na razie bez map, które dodał później…

Trzeba tu zaznaczyć, że mówimy tu o mapach stricte wojskowych. Zatem po kolei:

„Pierwsza mapa (rękopiœśmienna) Tabula Geographica Ukraińska powstała w 1639 r. posiada skalę 1:1500000 i wymiary 44,5 cm x 62,5 cm. Zawiera 275 miejsc osadniczych i 103 nazw geogr., wymieniając wiele elementów śœrodowiska naturalnego. Kopia mapy zachowała się w atlasie F. Getkanta (Arch. Wojskowe w Sztokholmie).

Zapewne w t.r. powstała [ściśle TAJNA!] mapa dolnego odcinka Dniepru Tractatus Borysthenis vulgo Dniepr et Niepr dicti a Kiovia usque ad Bouzin, a Bouzin usque ad Chortica Ostrów, a Chortica Ostrow ad urbem Oczakow, ubi In Pontem Euxinum se exonerat (w trzech arkuszach) w skali 1:250000 i 1:500000. Oparta na szkicach topograficznych dokonanych przez samego B., została wydana anonimowo w Atlas maior przez niderlandzkiego kartografa J. Blaeu’a (Amsterdam 1662).

Wybitnym [serio?] osiągnięciem B. była tzw. generalna mapa Ukrainy Delineatio generalis camporum desertorum vulgo Ukraina cum adjacentibus provinciis – w skali 1:1800000 o wymiarach 50,3 cm x 40,2 cm. Zawiera 1293 obiekty geogr., w tym 993 punkty osadnicze i 153 nazwy rzek. Przy jej oprac. B. korzystał z mater. kartogr. zebranych przez Sebastiana Adersa*** (zob). Wykorzystując założenia astronomiczno-mat., posiada ona charakter mapy strategicznej –obejmuje więc sieć hydrograficzną, sieć osadniczą, miejsca zalesione, drogi i szlaki tatarskie. Wydana z miedziorytu przez Wilhelma Hondiusa w Gdań. w l. 1648–-52. [w 1651].

Kolejną w dorobku B. była tzw. specjalna mapa Ukrainy Tabula specialis et accurata Ukrainae cum suis palatinatibus et districtibus provinciisque adiacentibus w skali 1:450000 o wymiarach 216 cm x 83 cm (wydana w postaci 8 arkuszy z miedziorytu przez W. Hondiusa w Gdań. w 1650 r.) [nigdy nie opublikowana]. Mapa posiada charakter operacyjny, ilustrując osadnictwo, zalesienie, drogi i szlaki tatarskie.”

Tyle na nich skorzystaliśmy, że dużo później hetman Jan Sobieski odniósł przy ich pomocy wiele świetnych zwycięstw, tyle że zdrajcy i wtedy w końcu byli górą…

CDN

**) Trudno tej historii z mapami nie odnieść do owej wcześniejszej, kiedy to podbiliśmy Moskwę, ale słynny Izaak Massa nieco wcześniej wyjechał do Amsterdamu z ultra-tajnymi planami Moskwy i mapami Rosji…

***) ów mazurski kalwin Aders od Beauplana to kapitan Szenberk w Ogniem i Mieczem: https://de.wikipedia.org/wiki/Sebastian_Aders

W 1645 r. Aders został wysłany przez hetmana Stanisława Koniecpolskiego na Krym, aby sporządzić mapę tego obszaru… zginął w 1649.

Kim był Wilhelm vel Guillaume le Vasseur de Beauplan?

Okoliczności przybycia do Polski Wilhelma le Vasseur de Beauplana nie są do końca jasne. Trudno dociec, kto poinformował Beauplana o możliwości zaciągnięcia się do polskiej armii oraz kto i czy w ogóle namówił go do wyjazdu… Beauplan do Warszawy dotarł jako trzydziestolatek w końcu 1630 roku.

Zapewne główną przyczyną wyjazdu Beauplana z kraju był trudny dla protestantów okres, jaki nastał po śmierci tolerancyjnego [sic] Henryka IV Burbona w 1610 roku. Po tym wydarzeniu faktyczną władzę we Francji stopniowo zaczął przejmować osławiony kardynał Richelieu. Od 1624 do 1642 roku, pełniąc stanowisko pierwszego ministra na dworze Ludwika XIII-ego, zaciekle zwalczał opozycję arystokratów i hugenotów. W 1626 roku wybuchła kolejna wojna hugenocka, która trwała do 1629 roku. Jej punktem kulminacyjnym było zdobycie w 1628 roku twierdzy La Rochelle. Po tym fakcie w 1629 roku Richelieu wydał „edykt łaskawości” nakazujący hugenotom rezygnację z samodzielności politycznej oraz oddanie znajdujących się pod ich komendą twierdz.

Beauplan pochodził z rodziny szlacheckiej z przydomkiem de Roque, należącej do wspólnoty hugenotów normandzkich. Urodził się około 1600 roku w Dieppe w Normandii, najważniejszym porcie XVII-wiecznej Francji. Działająca wówczas w Dieppe l’École de cartographie de Dieppe et d’hydrographie (Szkoła kartograficzna i hydrograficzna w Dieppe) uchodziła za najlepszą tego rodzaju szkołę w całym królestwie. To właśnie w niej wykładowcą był ojciec Beauplana – Wilhelm Le Vasseur. Był on cenionym matematykiem, hydrografem oraz kartografem. Zasłynął jako autor mapy biegu Rzeki Świętego Wawrzyńca oraz wydanej w 1601 roku mapy Atlantyku. Dzięki temu młody Beauplan z mapami obcował już od dzieciństwa, chłonąc powoli profesję kartograficzną.

Le Vasseur de Beauplan szybko rozwijał karierę wojskową. W wieku zaledwie szesnastu lat otrzymał stopień porucznika w korpusie marszałka Concino Concini d’Ancre, gubernatora Normandii. Od końca 1616 roku był też komendantem załogi w położonej koło Rouen twierdzy Pont-de-l’Arche. W 1620 roku został inżynierem wojskowym twierdzy w Dieppe.

Dalsze losy naszego bohatera są trudne do odtworzenia. Istnieje podejrzenie, że Beauplan we Francji przebywał aż do upadku swego patrona marszałka d’Ancre, czyli do 1624 roku. Być może później przebywał jeszcze w Indiach, na Madagaskarze, a nawet na Karaibach. Niektóre źródła podają, że od 1628 do 1630 roku sprawował funkcję cywilnego architekta okręgu Rouen. Pewne jest natomiast, że na początku 1630 roku Beauplan został zwolniony ze służby wojskowej. Niewątpliwie zaważyły na tym względy polityczne, gdyż po zakończonej w 1629 roku wojnie hugenoci pozbawieni zostali przywilejów politycznych i wojskowych.”

Parę uwag/pytań tu już się nasuwa:

  1. Wilhelm był hugenotem jak się patrzy – kto zatem był jego „patronem” i posłał go do Polski – w przypadku innych znanych ówczesnych inżynierów wiemy więcej – tutaj panuje milczenie…
  2. Nie będę wchodził tu w szczegóły, ale sława Guillaume jako budowniczego i architekta była bardzo rozdmuchana, także przez niego samego – we wszystkich „jego” dużych projektach był czynny jakiś inny inżynier, który w rzeczywistości był tym „istotnym”…

Zatem, Wilhelm był cały czas przede wszystkim kartografem. Jego bliskim współpracownikiem został gdański hugenot – Willem Hondius**, ze sławnego holenderskiego rodu Hondiuszów, miedziorytników i… kartografów oczywiście.

CDN

**) W Gdańsku Hondiusz pojawił się najpóźniej w 1636. Został nadwornym sztycharzem na dworze Władysława IV, który nadał mu tytuł Chalcographus privilegialus i Chalcographus Regius. Nie wiadomo co się z nim stało po 1652…

PS. Pierwsza znana rycina Chmielnickiego – wykonana przez owego Hondiusza w 1651:

bohdan-chmielnicky-exercitus-srmtis-zaporohscensis-praefectus-0.jpg

Francuz herbu Marjan, kozacy i poroh zwany Kojdakiem

„(…) postanawiamy, aby za upatrzeniem przez ingeniery miejsca nad brzegiem Dnieprowym, gdzie się będzie naysposobniey Hetmanom naszym zdało, zamek był zbudowany: który to zamek firmo praesidio ludzi tak pieszych iako i konnych, y municyą woienną, dostatecznie opatrzony będzie. A na tym prędsze zbudowanie iego, y na wzwyż mianowane praesidia summę sto tysięcy złotych Polskich z tych przyszłych podatków, na raty, skarb żeby w robocie zamku tego omieszkanie nie było, wydać ma.

Sejm w Warszawie (31 styczeń–14 marzec 1635) konstytucja Pohamowanie inkursji morskich od wojska zaporoskiego

 

Pochodził z Nevers, z rodziny miejscowego notariusza. Szlachecka rodzina wywodziła się z Bretanii. Urodzony ok. 1580, ożenił się z Jeanne de la Fosse, z którą miał syna Jeana, także zawodowego oficera. Początkowo zamierzał kontynuować tradycję w rodzinnym notariacie, ale szybko wciągnęła go w swe tryby wojna domowa. Już jako oficer zaciągał się w służbę Stanów Holenderskich w dobie wojny trzydziestoletniej; służył w armii Brunszwiku w stopniu kapitana.

Kozak niżowy; drzeworyt sztorcowy wg rysunku Juliusza Kossaka, „Tygodnik Ilustrowany”, 1864

W 1621 służy już Rzeczypospolitej. Od Zygmunta III Wazy, któremu polecił Mariona Ludwik XIII,  otrzymał list przepowiedni na zaciągnięcie 200-osobowego oddziału doborowej piechoty niemieckiej. Walczył pod Chocimiem oraz w drobniejszych potyczkach z Kozakami i Tatarami. Brał udział w wojnie pruskiej (1626) i kozackiej (odznaczył się pod Perejasławiem w 1630). Podczas kampanii Stanisława Koniecpolskiego przeciwko Abazy Paszy walczył pod Kamieńcem (powstrzymał uderzenie tatarów w centrum). Za czasów Władysława IV „moskiewską expedycyę (1632-1634) stateczną wiarą i męstwem nieporównanym odprawił”. Później wraz z podkomendnymi trafił na Ukrainę, gdzie rychło doceniono jego dowódcze i inżynierskie zdolności. Dowodził 300 muszkieterami. W 1635 według jego projektu rozpoczęto budowę Kudaku. Pierwotnie była to reduta z dwoma półbastionami od wschodu (południowo-wschodni półbastion zachował się do dzisiaj). Jeana de Marion został komendantem ledwo co oszańcowanej twierdzy, mając pod swoimi rozkazami 200 najemnych dragonów, głównie Niemców…  Marion próbował się jednak z tym brzemieniem zmierzyć. Był żołnierzem stanowczym i zdecydowanym. Dbał, by przepisy nowej ordynacji sejmowej, ograniczającej dotychczasową kozacką samowolę, nie były przekraczane. Skończyło się wożenie na Sicz prochu, broni i ołowiu. Pod osłoną armat, pułkownik de Marion przechwytywał całe zaopatrzenie Zaporoża. Nikomu nie okazywał żadnych względów, nawet tym, którzy w przeszłości mieli zasługi dla Rzeczypospolitej…

Komendanta twierdzy, Francuza Jeana de Mariona, przywiązano do słupa, gdzie posłużył czerni za cel do strzelań z łuku. Kiedy znudzili się tą okrutną „zabawą”, (jak wynotował ze źródeł prof. W. Serczyk) „najpierw rękę mu odsiekli i za pazuchę włożyli, w pludry prochu nasypali, postawili u słupa nad Dnieprem, zapalili i proch rzucił go do Dniepru”. Powstanie stłumili Kozacy rejestrowi, którzy – po powrocie znad Bałtyku – pod komendą K. Wołka wdarli się do obozu powstańców, którzy sami postanowili wydać w ich ręce swych przywódców. Sulimę ścięto w Warszawie 12 XII 1635…  Syn Mariona, wspomniany wyżej Jan, także dzielny i Rzeczypospolitej zasłużony żołnierz, kapitan dragonów, otrzymał indygenat (z nazwiskiem Marjan), jako virtutis paternae haeres, w 1662 (Vol. Leg. T. IV, str. 409).*”

Tak, to nie pomyłka – to właśnie ów Jean de Marion (Marianus) był projektantem i konstruktorem pierwszej twierdzy (fortu) Kudak, a nie ten znany kartograf Beauplan, który to sobie przypisał w swoim słynnym Opisie Ukrainy… Straszliwa śmierć tego dzielnego Francuza a zarazem polskiego pułkownika wiele mówi – człowiek, który faktycznie próbował zapanować nad zaporoskimi kozakami natychmiast ginie, zdradzony. Warto tu przypomnieć inne okoliczności tamtych lat** – szpiegostwo fanariotów oraz marny los ich sponsora, słynnego patriarchy „kalwinisty” Cyryla Lukarisa, utopionego w Bosforze w 1638, na rozkaz sułtana Murada IV za podburzanie „na własną rękę”… kozaków***.

Za to ów Guillaume Le Vasseur de Beauplan po śmierci Władysława IV, wymówił służbę Janowi Kazimierzowi i wyjechawszy w 1648 do Francji zarobił na królewskim zleceniu, publikując „dla kasy” ten Opis, gdzie nie ukrywał swoich sympatii dla kozaków.

A „ostateczną” twierdzę Kaduk z 1639 zaprojektował z kolei „sarmacki” Niemiec, czyli Fryderyk Getkant, który w „1655 roku po oblężeniu Krakowa przeszedł [„niedobrowolnie”] na stronę szwedzką i uczestniczył w oblężeniu Jasnej Góry, jednak już w 1658 kierował wojskami polskimi przy oblężeniu Torunia…”

Capture d’écran 2018-04-23 à 08.13.38.png

PS. https://bosonweb.wordpress.com/2017/08/23/polski-gigant-z-koniecpola/

*) „Podstawę do tego mniemania stworzył jego „Opis Ukrainy”, w którym, wspominając o budowie twierdzy, zaznacza, że zaczął ją (fis commenser) w miesiącu lipcu 1635. Wbrew temu urzędowy akt, dyplom króla Jana Kazimierza z 1 maja 1662 r., obdarzający polskim indygenatem, syna Marjana, również imieniem Jana, jako „spadkobiercę ojcowskich zasług”, rzecz tę przedstawia odmiennie. „Hetman Koniecpolski, mówi dyplom, nie znalazł odpowiedniejszego od Jana Marjana i jemu polecił nakreślić i zbudować warownię przy kojdackim porohu, co tenże wykonał na pożytek i obronę Rzeczypospolitej z całym wysiłkiem i umiejętnością”.”

**) Lipiec 1635 – koncentracja wojsk polskich przeciwko Szwedom.
Sierpień – Powstanie Iwana Sulimy.
12 września – w Sztumskiej Wsi zawarto rozejm polsko-szwedzki; zgodnie z jego     postanowieniami Szwedzi wycofali się z portów i miast Pomorza oraz Prus Książęcych, pozostając jednak w Inflantach. 

https://bosonweb.wordpress.com/2017/08/30/kozacy-i-szwedzki-slad/

***) https://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_Pawluka

„Na arenę wielkich wydarzeń wkroczył w 1635, biorąc udział w ataku Iwana Sulimy na twierdzę Kudak. Pochwycony, został skazany na karę śmierci, a wyrok miał zostać wykonany w Warszawie, jednak za wstawiennictwem kanclerza wielkiego koronnego Tomasza Zamoyskiego został uwolniony…

Jednak na Sejmie w lutym 1638 szlachta znieważyła zarówno króla, jak i A. Kisiela, który w swoim przemówieniu przypominał, że w przeciwnym razie rebelianci walczyliby na śmierć i życie. Niektórzy posłowie proponowali nałożenie Pawlukowi na głowę rozpalonej korony i danie mu do rąk rozpalonego berła. Przypomnienie A. Kisiela o dobrowolnym poddaniu się Pawluka nie zostało wzięte pod uwagę. W ten sposób król został ośmieszony. Wkrótce, na początku lutego 1638 wykonano w stolicy na nim i na innych przywódcach wyroki (ścięcie głów, nabicie na pal).”

W 1635 roku sułtan Murad IV, idąc za przykładem swych wojowniczych przodków, objął osobiste dowództwo na armią. Turcy 8 sierpnia zdobyli Erywań, a następnie złupili Tebriz. Zwycięski sułtan wrócił do Konstantynopola, by odbyć triumf, jednak jego zwycięstwa przyniosły krótkotrwałe owoce. Wiosną 1636 roku szach Safi I odzyskał Erywań, a następnie pokonał armię turecką. Ponowne propozycje pokojowe Persji zostały odrzucone, a w 1638 roku sułtan Murad IV osobiście poprowadził armię turecką na Bagdad. Miasto padło w grudniu po 39-dniowym oblężeniu, co sprawiło, że Turcja odzyskała kontrolę nad Irakiem. Wkrótce potem nawiązane zostały rozmowy pokojowe.”