Handel bałtycki Anglii na początku XVII wieku: studium angielsko-polskiej dyplomacji handlowej

Jan Krzysztof Fedorowicz, rocznik 1949, uzyskał B.A. w Kanadzie w Victoria College, University of Toronto, a Ph.D. w Anglii w King’s College, University of Cambridge. W 1980 jego zmienioną (revised) dysertację doktorską z 1975 pt. England’s Baltic trade in the early seventeenth century: a study in Anglo-Polish commercial diplomacy (Handel bałtycki Anglii na początku XVII wieku: studium angielsko-polskiej dyplomacji handlowej) opublikowało prestiżowe Cambridge University Press. Temat rozprawy zaproponował M. Małowist a pracami badawczymi Fedorowicza w Polsce** kierowali (guided) A. Mączak i H. Zins.

Od Fedorowicza dowiedziałem się o liście Zygmunta III do Jakuba I, z lutego 1611 spod Smoleńska, w którym informuje o wprowadzeniu ceł na towary angielskie w Rosji.

Oto ten list, w tłumaczeniu niezawodnego Krzysztofa Laskowskiego, bo przecież na tzw. polskich historyków czy na niesławną Polską Fundację Narodową nie można liczyć:

Smoleńsk, 23 lutego 1611 roku

Zygmunt III król Polski do Jakuba I króla Anglii

o synu Władysławie na kniazia przez Moskwicinów wybranego; o kupcach angielskich w Moskwie

Zygmunt III, z Bożej łaski Król Polski, wielki Książę Litwy, Rusi, Prus, Mazowsza, Żmudzi i Liwonii, a także Szwedów, Gotów i Wandalów dziedziczny Król, Najjaśniejszemu Księciu Panu Jakubowi, z Bożej łaski Anglii, Szkocji, Francji i Irlandii Królowi, obrońcy wiary, krewniakowi i bratu naszemu najdroższemu życzy zdrowia oraz nieustannego wzrostu braterskiej miłości i wszelkiej pomyślności.

Najjaśniejszy Książę Panie, krewniaku i bracie nasz najdroższy. Sądzimy, że jest wiadome Waszej Wysokości, jakie powodzenie do tej pory osiągnęliśmy w tej wojnie Moskowii ze sprawiedliwych i ważnych powodów wydanej i do jakiego stanu sprawiedliwy Pan Boską swą potęgą sprawy moskiewskie doprowadził. Zdało mi się jednak, że ze względu na przyjaźń naszą krótko Waszej Wysokości napomknę o tychże sprawach. Gdyśmy częściowo siłą, częściowo przez kapitulację zdobyli w Moskowii liczne zamki i miasta i po wysłaniu naprzód części naszych oddziałów do wnętrza Moskowii rozbiliśmy, skoro Bóg tak zadecydował, silną wroga naszego, byłego Wielkiego Kniazia Szujskiego, oraz gdy po pchnięciu zwycięskich oddziałów do miasta Moskwy różne miejsca w tych regionach były także przez naszych ludzi atakowane, nieufni we własne siły Moskowici po odjęciu Szujskiemu berła z całkowitą radością i za zgodą wszystkich Stanów Księciu Władysławowi Zygmuntowi, synowi naszemu, po złożeniu temuż przysięgi wierności i poddaństwa władzę przekazali. Gdy sam Szujski z dwoma pozostałymi braćmi tegoż domu został naszej władzy przekazany, których nakazaliśmy przywieźć do Polski, obsadziliśmy Moskwę, główne miasto i siedzibę Imperium Moskiewskiego, oraz bardzo liczne miasta i zamki naszymi załogami.

Skoro najszczodrobliwszy Bóg uczynił nam i naszemu synowi tak wielkie rzeczy, niczego bardziej nie powinniśmy sobie od narodu moskiewskiego życzyć niż bardzo szybkiego przybycia naszego syna na tamte ziemie w celu objęcia rządów i powinniśmy zauważyć, że kupcy angielscy, którzy w Moskowii operują i którzy wyżej wymienionemu Szujskiemu, byłemu Wielkiemu Kniazowi, sprzyjali i dostarczali rad przeciwko nam, podczas pierwszej wyprawy będą wyruszali ze swoimi towarami. Bardzo pragniemy prosić Waszą Wysokość, by upomniała wszystkich tych kupców, a także by zachęciła i przekonała ich, by byli nam i naszemu synowi wierni i posłuszni oraz płacili i uiszczali taksy lub cła według zwyczaju i obyczaju innych operujących w Moskowii kupców.

A dzięki łasce Waszej Wysokości łatwo dostrzeżemy wyjątkową jej samej względem nas i naszego syna dobrą wolę i wielce przyjazne ducha. W ten sposób i tą drogą wzrosną wzajemna miłość między naszymi rodzinami i połączenie wysiłków, a Wasza Wysokość nie ujrzy nas razem z naszym synem niewdzięcznych wobec dowodu tej swojej woli. Ponadto modlimy się do BOGA NAJLEPSZEGO NAJWIĘKSZEGO o codzienne zdrowie oraz o szczęśliwy i kwitnący stan królestw Waszej Wysokości. Dan w zamku w Smoleńsku dnia 23 lutego roku Pańskiego MDCXI, panowania naszego nad Polską XXIV, a nad Szwecją XVII.

Tejże Waszej Wysokości

dobry brat

Zygmunt Król

Z tyłu: Najjaśniejszemu Księciu Panu Jakubowi, z Bożej łaski Anglii, Szkocji, Francji i Irlandii Królowi, obrońcy wiary, Krewniakowi i bratu naszemu najdroższemu.

Drugą ręką: 24 lutego 1611 roku. Król Polski do Jego Majestatu.

Screenshot 2019-05-07 at 12.07.26.pngScreenshot 2019-05-07 at 12.07.46.png

Przy okazji, przypominam iż w tym samym tomie VI Elementa znalazłem owe listy Radziwiłła i Lisowskiego do Roberta Cecila: boson.szkolanawigatorow.pl/janusz-herbu-traba-czyli-sprawca-naszego-nieszczescia + boson.szkolanawigatorow.pl/irlandzka-plantacja-angielscy-kapitanowie-zagonczyk-lisowski-oraz-brexit

CDN

**) Prawie dwa lata – przy wsparciu UNESCO i MEN.

___

PS. Do kompletu — Fedorowicz, Geremek itp.

PPS. Agent Bruce z Gdańska do Roberta Cecila – jak to Zygmunt III („uzależniony od jezuitów i papieża”) ruszył na Smoleńsk:

Screenshot 2019-05-08 at 13.06.13.pngScreenshot 2019-05-08 at 13.06.39.pngScreenshot 2019-05-08 at 13.07.12.pngScreenshot 2019-05-08 at 13.07.30.png

 

Reklamy

Janusz herbu Trąba, czyli sprawca naszego nieszczęścia

„Zygmuntowi trzeciemu panu dotąd naszemu będąc po tak wielu napominania od nas według prawa i wolności naszej wolni posłuszenstwośmy wypowiedzieli jakosz tym teraźniejszym pismem wypowiedamy i dalej o sobie i o wolnoścach swych za pomocą bożą radzić chcemy.” eurofresh.se/manuskrypty/E8599a/397.htm

___

Popadłem w rozterkę – czy aby nie zbyt pochopnie oddałem palmę pierwszeństwa temu über-zdrajcy Pacowi. Muszę teraz wrócić do Janusza starszego Radziwiłła – wprawdzie nadal nie natrafiłem na jego porządny biogram, ale za to natrafiłem na kolejne ślady jego wyjątkowej działalności.

Zacznijmy od przypomnienia kilku dobrze znanych faktów:

  1. Janusz pochodził z kalwińskiej linii Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach.
  2. 1 października 1600 poślubił 15-letnią księżniczkę Słucką**.
  3. Razem z Zebrzydowskim stojącym na czele rokoszu z Korony – Janusz oczywiście przewodził Litwinom – wywołał pierwszą polską wojnę domową.
  4. Na zjeździe rokoszowym w Sandomierzu, w sierpniu 1606, został wybrany jego marszałkiem.
  5. 24 czerwca 1607 przyrządził i doprowadził do uchwalenia uniwersału wypowiadającego posłuszeństwo Królowi (vide oryginał wyżej).
  6. 27 marca 1613 został zięciem elektora brandenburskiego, Jana Jerzego – sam Jakub I, król Anglii i Szkocji, był na ślub zaproszony pro forma.
  7. Spiskował z księciem Siedmiogrodu, kalwinistą Gaborem Bethlenem, którego zamierzał osadzić na tronie polskim.***
  8. Zmarł w listopadzie 1620 roku wkrótce po chrzcie najmłodszego syna, Bogusława, tego Bogusława… Pochowany został w kościele kalwińskim w Dubinkach.

Przyznacie, że jest to całkiem mocna lista. A do tego dochodzi rzecz bodaj najważniejsza – bliska a bardzo sekretna współpraca naszego Janusza z owym Jakubem I, nie mówiąc o elektorze brandenburskim, kalwiniście Janie Zygmuncie… Jej pierwszy ślad to ów list u szczytu moskiewskiej zawieruchy (w tłumaczeniu Krzysztofa Laskowskiego):

Słuck, 31 lipca 1611 roku

Janusz Radziwiłł do Roberta Cecila****

wysyła własnego przedstawiciela do króla Anglii

Wielmożny Panie Przyjacielu z należnym szacunkiem.

Celem mojej poprzedniej pielgrzymki było nie tylko to, bym zobaczył pozostałe regiony, ale także bym mógł poznać Wielmożnych Mężów, którzy wszędzie cieszą się sławą. Ponieważ Wasza Wielmożność zajmuje wśród nich niepoślednie miejsce, sądzę, że znalazłem się w nie całkiem gorszym miejscu mego szczęścia, bo zdarzyło mi się, gdym był w Anglii, zawrzeć znajomość z Waszą Wielmożnością i zawrzeć więzy przyjaźni. To sprawiło, że gdym wysłał swego przedstawiciela do Najjaśniejszego Króla Wielkiej Brytanii, Pana mego Najłaskawszego, jednocześnie tytułem naszej przyjaźni przekazał list do Waszej Wielmożności.

Ale żeby Wasza Wielmożność miała także względem siebie dowód mojego gorliwego i przyjaznego ducha, przesyłam jej niewielki upominek, który bardzo proszę, żeby raczyła z wdzięcznością przyjąć. Pozostałe sprawy mój przedstawiciel wyłuszczy bezpośrednio. Upraszam Waszą Wielmożność, by raczyła okazać mu zaufanie. O wszelkie powodzenie dla niej nieustannie z serca błagam Boga Najlepszego Największego.

Dan w zamku słuckim ostatniego dnia lipca 1611 roku.

Waszej Wielmożności przyjaciel,

Janusz Radziwiłł, książę na Birżach, Dubinkach i Słucku, książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego, podczaszy Wielkiego Księcia Litewskiego.

Janusz Radziwiłł własnoręcznie

Z tyłu: Do Pana Hrabiego Salisbury, Wielkiego Skarbnika Anglii.

Capture d’écran 2018-10-11 à 07.21.37.pngwww.pau.krakow.pl/index.php/pl/wydawnictwo/publikacje-on-line/elementa-ad-fontium-editiones/dostepne-on-line/vi-1962

CDN

___

**) „Po ślubie księżniczka zapisała cały swój majątek mężowi. Protestant Janusz, dla którego największymi wrogami byli katolicy, a nie prawosławni, wyprowadził słuckie kościoły spod jurysdykcji biskupa unickiego i podporządkował je patriarsze Konstantynopola.

W r. 1600, w kulminacyjnym momencie zatargu Radziwiłłów z Chodkiewiczami o księżnę Zofię Olelkowiczównę (córkę Janusza), jedyną spadkobierczynię olbrzymich dóbr słuckich, N. wsparł Radziwiłłów, przysyłając im wystawiony przez siebie oddział (100 koni i 100 hajduków).

***) Jego brat Krzysztof kalwinista, ojciec Janusza juniora – i „sprawa przejętych przez infantkę belgijską Izabelę listów, które miały dowodzić zamiaru elekcji na tron Rzpltej księcia i (podówczas) następcy tronu Francji Gastona Orleańskiego. Okoliczności wskazywały, że promotorem przedsięwzięcia był R., bowiem w sprawę listów byli uwikłani ludzie z nim związani, skazany na banicję i przebywający za granicą Krzysztof Arciszewski oraz Piotr Kochlewski. R. wszystkiemu zaprzeczył. Jego Justyfikacja, podobnie jak żądanie marszałka izby poselskiej sejmu toruńskiego, Marcina Żegockiego, ujawnienia spisku i ukarania uczestników pozostawały przecież bez efektu. Król nie miał jednoznacznych dowodów winy. Po otrzymaniu kopii listów, prosił o oryginały, gdy je zyskał w kwietniu 1627, w r.n. chciał, by Izabela nakazała uwięzienie i przesłuchanie podejrzanych (w praktyce tylko Arciszewskiego, P. Kochlewski przebywał w Polsce i w r. 1629 wybierał się wraz z R-em na sejm).”

****) Przypominam, że ów Robert Cecil to ten od ustawki pl.wikipedia.org/wiki/Spisek_prochowy, a który w owym 1611 był u szczytu potęgi – JEDNOCZEŚNIE był wtedy Lordem Wielkim Skarbnikiem oraz Sekretarzem Stanu. Z drugiej strony, był już wtedy bardzo chory (zmarł rok potem) i stery polityki zagranicznej przejmował wtedy sam Jakub I, przy pomocy swego faworyta, Roberta: pl.wikipedia.org/wiki/Robert_Carr_(hrabia_Somerset)

 

Leibniz i zabójcza biblioteka

Original-Leibnizhaus in der Schmiedestraße 10 als Photochromdruck um 1895–1905

__

Życie Gotfryda Leibniza to materiał na wiele notek, ale dzisiaj chciałem opowiedzieć o specyficznych okolicznościach prowadzących do jego zejścia z tego najlepszego ze światów. A chodzi tu o rolę w tym, nie kogo innego aniżeli Jerzego Ludwika, z niem. Georga Ludwiga (ur. 28 maja 1660 w Hanowerze, zm. 11 czerwca 1727 w Osnabrück) – pierwszego króla Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii z dynastii hanowerskiej (od 1 sierpnia 1714).

Od 1677 aż do śmierci, Leibniz pełnił na dworze hanowerskim (na własną prośbę) funkcję Tajnego Radcy Sprawiedliwości. Generalnie, Leibniz nie cieszył się sympatią tamtejszych dygnitarzy za wyjątkiem swoich dwóch oddanych przyjaciółek, za to jakich – księżnej elektorki Zofii Doroty i księżniczki Karoliny z Ansbach, przyszłej królowej Wielkiej Brytanii…

„W 1698 Ernest August zmarł i Jerzy został kolejnym księciem brunszwickim na Lüneburgu. Odziedziczył też wszystkie ziemie ojca, oprócz biskupiego księstwa Osnabrück (tytuł książęcy nie był tytułem dziedzicznym; jego posiadacz był każdorazowo wybierany w taki sposób, aby na zmianę był to protestant albo katolik). Jerzy został również Wielkim Chorążym Rzeszy i księciem-elektorem. Na jego dworze w Hanowerze przebywało wiele wybitnych umysłów epoki, takich jak matematyk Gottfried Wilhelm Leibniz, czy kompozytor Georg Friedrich Händel.”

To jeszcze ów książę elektor Ernest August, w 1687, zamówił u Leibniza wielką historię domu brunszwickiego, co w retrospektywie wygląda na poważną padgatowkę, a co stało się straszliwą zmorą Gotfryda do końca jego życia… Tymczasem w dniu 29 września 1698, radca dworu Gottfried Wilhelm Leibniz jest wspomniany jako szef książęcej biblioteki w kamienicy przy Schmiedestraße 10, którą to elektor Georg Ludwig raczył był mu przekazać (patrz wyżej). Wcześniej Leibniz żył sobie przy Leinstraße, a ponieważ nowe lokale były znacznie większe, zatem nawet biblioteka dworska się zmieściła. Kilka lat mieszkał tam także uczeń i sekretarz Leibniza, młody Rafael Levi.

„Kilka lat po wstąpieniu Jerzego na tron Hanoweru w Anglii Parlament uchwalił Act of Settlement (1701), w którym ustalał sukcesję do brytyjskiego tronu. Po obecnie panującym monarsze, [pomarańczowym] Wilhelmie III, i jego szwagierce Annie i ich potomstwu, tron miał przypaść matce Jerzego, Zofii Dorocie, i jej potomstwu. Było to spowodowane faktem, że Zofia Dorota była najbliższą protestancką krewną brytyjskiej rodziny panującej. Rozwiązanie takie nie spodobało się wszystkim w Anglii. Torysi sprzeciwiali się powołaniu obcokrajowca na tron, wigowie byli skłonni zaakceptować każdego protestanta. Był jeszcze katolicki pretendent, Jakub Franciszek Edward Stuart, przebywający we Francji i tytułujący się Jakubem III. Jerzy nie był zachwycony, kiedy dowiedział się, że ma szansę być królem Anglii, jednak jego doradcy przekonali go, że sojusz z Anglią będzie korzystny dla Hanoweru i zabezpieczy jego niemieckie posiadłości.”

Wśród tych doradców był przede wszystkim Leibniz, ale mimo to Jerzy traktował go nieufnie i ciągle się domagał od niego więcej wysiłku na rzecz ukończenia pracy nad ową historią… Ano właśnie, wszak chodziło o napisanie historii starożytnego rodu Gwelfów (Welfów), który to niebawem spróbuje dać Rosji cara, tyle że z miernym skutkiem. Za to na Wyspach pójdzie im przedtem dużo lepiej.

Choć postawa „Jerzego w zaczynającej się wojnie [o sukcesję hiszpańską] przydała mu trochę sympatii wśród Anglików, ale nie wywarła żadnego wrażenia na Szkotach. W 1704 szkocki Parlament wymusił na królowej Annie podpisanie Act of Security, który pozwalał Szkotom na wybór nowego monarchy spośród protestanckich potomków Domu Stuartów. Zachodziła obawa, że Szkoci mogą wybrać innego króla niż Anglicy, co doprowadzi do rozpadu unii, a samodzielność Szkocji może spowodować odrodzenie „Starego Sojuszu” szkocko-francuskiego. Wówczas Anglicy, stosując ekonomiczną presję, wymogli na Szkotach zacieśnienie unii. 1 maja 1707 wszedł w życie Akt o Unii, który w miejsce Anglii i Szkocji powoływał do istnienia królestwo Wielkiej Brytanii.”

Tymczasem Leibniz ciągle nie mógł usiedzieć w tym nudnym Hanowerze i w owym kluczowym 1714. bawił uparcie i bez elektorskiego pozwolenia w Wiedniu, na dworze cesarskim, kiedy to wypadki nabrały niesamowitego i nieoczekiwanego(?), i jak się okazało fatalnego dla Gotfryda, przyspieszenia:

„Matka Jerzego, księżna Zofia Dorota, zmarła 8 czerwca 1714. 1 sierpnia tego samego roku zmarła królowa Anna Stuart [przypadek?]. Jerzy został więc uznany królem Wielkiej Brytanii. W owym czasie dysponował silnym poparciem ze strony wigów, ale większość w Parlamencie stanowili torysi. Do Wielkiej Brytanii przybył dopiero 18 września (w czasie jego nieobecności regencję sprawował lord Macclesfield) i 20 października został ukoronowany w Opactwie Westminsterskim. …

Jerzy I wiele czasu spędzał w Wielkiej Brytanii, ale często podróżował do Hanoweru. Podczas nieobecności króla w Wielkiej Brytanii władzę sprawował jego najstarszy syn, Jerzy August, książę Walii, lub komitet „Strażników i Obrońców Królestwa”. Sprawy Hanoweru zajmowały poczesne miejsce w polityce króla Jerzego, król otaczał się także pochodzącymi stamtąd osobami. Nigdy nie nauczył się angielskiego, mówił po niemiecku i francusku, ze swoimi ministrami porozumiewał się kiepską łaciną. Ociężały i leniwy monarcha nie znał się na sprawach brytyjskich i był stopniowo odsuwany od rządzenia. …

Większość Anglików wolała jednak Jerzego od katolickiego Starszego Pretendenta. William Makepeace Thackeray pisał o królu: ‘Jego serce było w Hanowerze. Miał ponad 54 lata, kiedy zaczął u nas panować. Wybraliśmy go, ponieważ właśnie jego chcieliśmy, ponieważ reprezentował on nasz punkt widzenia. Śmieliśmy się z jego niemczyzny i ignorowaliśmy go. Był cyniczny i samolubny, ale mimo wszystko był lepszy niż ten król z St Germains, Starszy Pretendent, z rozkazami francuskiego króla w kieszeni, otoczony jezuitami.’ ”

Leibniz spóźnił się o parę dni – wrócił do Hanoweru 14. września 1714, kiedy to Jerzy Ludwik ze swoim dworem był już w drodze do Londynu. Gotfryd listownie zasugerował swój natychmiastowy przyjazd do Londynu, ale szybko dostał zdecydowaną i negatywną odpowiedź – miał siedzieć w Hanowerze, aby skończyć tę (przeklętą) historię gwelfów… Nieprzyjazny stosunek Jerzego I do Leibniza niewątpliwie łączył się z polityką – niezupełnie bez powodu łączono Gotfryda z jakobitami, a tymczasem nowy król Wielkiej Brytanii zdecydowanie postawił na (straszliwych) wigów:

„Król od samego początku popierał wigów, nie przepadając za torysami, których posądzał, nie bez racji, o sympatie jakobickie. W 1717 wigowie uzyskali przewagę w Parlamencie. …

Dodatkowo wypłynęła sprawa Kompanii Mórz Południowych (South Sea Company), powołanej w 1711, która prowadziła wymianę handlową z Ameryką Południową. W 1720 parlament dał Kompanii monopol na ten handel, w zamian za pokrycie długu państwowego (który wynosił 30 981 712 funtów). Spekulacje giełdowe w krótkim czasie doprowadziły do kryzysu, krachu na giełdzie, strat akcjonariuszy, wykrycia nadużyć i korupcji wśród najwyższych urzędników państwowych**.

Kryzys ten (zwany South Sea Bubble) przyczynił się do spadku poparcia dla Jerzego i jego ministrów. Stanhope zmarł w 1720, Sunderland rok później złożył rezygnację. Kierowanie wigowskim gabinetem wziął w swoje ręce Robert Walpole, który jest uznawany za pierwszego brytyjskiego premiera. Nigdy nie otrzymał on takiego tytułu, pozostał Pierwszym Lordem Skarbu. Jednak to on, wobec nieobecności króla, spowodowanej brakiem zainteresowania tematyką brytyjską i jego nieznajomością języka, przewodził gabinetowi. Walpole nie wahał się przekupywać oponentów, czemu sprzyjało przedłużenie kadencji Izby Gmin z 3 do 7 lat. Na prośbę Walpole’a król Jerzy reaktywował zapomniany już Order Łaźni, który Walpole mógł nadawać swoim stronnikom.

Gabinet Walpole’a całkowicie kontrolował politykę wewnętrzną państwa. W znacznej części kształtował też politykę zagraniczną, aczkolwiek tu król miał jeszcze coś do powiedzenia. On to odpowiadał za ratyfikację traktatu hanowerskiego, który miał chronić brytyjski handel. Niektórzy następcy Jerzego I (np. Jerzy III), próbowali odzyskać część utraconej pozycji na scenie politycznej w Anglii, ale zapoczątkowanego już procesu powstawania rządów parlamentarno-gabinetowych nie dało się już zatrzymać.”

Afera z tą historią gwelfów jest bardzo dziwna – pisze się, iż wynikła z nieporozumienia, bo hanowerscy elektorowie oczekiwali czegoś niedużego byle szybko, a Leibniz wręcz przeciwnie… Przez dwadzieścia kilka lat nie potrafili się dogadać? Tak czy inaczej, Gotfryd nie miał wyjścia i znowu zaczął nad nią intensywnie pracować, z tym że do swojej śmierci nie zdołał jej ukończyć – wyszła w pięciu (!) tomach dopiero w 1750, po jej uzupełnieniu przez następców. Jednym z nich był protegowany Gotfryda, niejaki Johann Georg von Eckhart, którego wziął w 1694 na asystenta – trzeba przy tym wspomnieć, że przedtem był ów Eckhart sekretarzem u samego grafa Heino Heinricha von Flemminga… Dzięki wsparciu Leibniza, Eckhart został w 1706 profesorem historii w Helmstedt, a w 1714 radcą na dworze hanowerskim.

Trudno jednak mówić o wielkiej wdzięczności Eckharta, który za plecami Leibniza donosił ministrom Jerzego o bieżącej działalności Leibniza – w efekcie, Eckhart dostał poufne zadanie (bez wiedzy L.) dokończenia części owej historii. A Leibniz wprawdzie wziął się za jej pisanie, ale jak miał zawsze w zwyczaju, zajmował się przy tym tysiącem innych spraw i projektów. Przy tym wszystkim, ciągle podtrzymywał żywe kontakty z Wiedniem i Paryżem. Mało tego, w 1711 Piotr I (zwany wielkim) zatrzymał się w Hanowerze i spotkał się z Leibnizem i od tej pory Gotfryd zaczął się także interesować sprawami rosyjskimi. Ostatni raz spotkał się z carem jeszcze latem 1716 w Bad Pyrmont, gdzie także poznał pewnego medyka – niejakiego dr. Johanna Philippa Seipa.

Rękopis Leibniza – Biblioteka Narodowa w Warszawie****

Tymczasem 26. lipca 1716 przybył do Hanoweru sam Jerzy I i już dzień później przyjął na obiedzie Leibniza – król był w dobrym humorze, a Gotfryd inaczej niż zwykle – w kiepskim, co nie uszło uwagi monarchy (a wiemy to od samego Leibniza – patrz wyżej). W listopadzie owego roku Leibniz się rozchorował, 6tego wylądował w łóżku. Tydzień później odwiedził go Eckhart – zaniepokojony stanem Leibniza, przekonał go do wezwania lekarza. Tym medykiem okazał się, „przypadkowo przebywający w Hanowerze”, ów dr Seip… Następnego dnia, 14. listopada o 10tej wieczorem Leibniz umiera. Dzień później ciało Leibniza w prowizorycznej trumnie przeniesiono do pobliskiego kościoła, gdzie miesiąc przeleżała pod piaskiem.

Na pogrzebie Leibniza 14. grudnia 1716 było tylko kilka osób, w szczególności nie pojawił się żaden dostojnik (poza Eckhartem), mimo iż Jerzy I ze swoim dworem cały czas (aż do stycznia) przebywał pod Hanowerem…

Tymczasem, po śmierci Leibniza, Eckhart przejął obowiązki dworskiego bibliotekarza*** i historiografa, z tym że już niebawem, w 1723, „z nieznanych powodów” opuścił te stanowiska i po prostu uciekł! Zostawił swoją rodzinę i ukrył się u jezuitów w Kolonii, gdzie przeszedł na katolicyzm. Zaraz potem, Johann Philipp von Schönborn, biskup Wurzburga, przyjął go na swój dwór jako… bibliotekarza i historiografa, a później dołączyła tam do niego żona z dziećmi. Jednak już w 1725 Eckhart wplątał się w słynną aferę „Lying Stones” i w efekcie w 1727 musi opuścić swoje urzędy, a w 1730 umiera.

Czy Eckhart był habsburskim agentem? Trudno powiedzieć, bo mimo iż, wraz z Leibnizem, jest uważany za ojca nowoczesnej, niemieckiej historiografii nie można się doszukać jego jakiejkolwiek poważnej biografii…

Ciekawostką jest fakt, iż podopieczny Eckharta, niejaki Simon Hahn, został w 1725 jego następcą w Hanowerze, ale przeżył na tym stanowisku tylko cztery lata, bo w wieku 37 lat gwałtownie był zmarł.

___

PS. Warto przy tym pamiętać o udziale młodego Leibniza w naszej elekcji z 1669: bosonweb.wordpress.com/2017/05/10/punkt-zwrotny-polska-czesc-i/

PPS. Warto też wspomnieć o „naukowej stronie” tamtych lat – tuż przed śmiercią Leibniza („jakobity”) rozgorzała w najlepsze „wojna o rachunek różniczkowy” z Newtonem (zatwardziałym wigiem!) i jego pałkarzami.

___

**) „Newton was one of many people who lost heavily when the South Sea Company collapsed. Their most significant trade was slaves, and according to his niece, he lost around £20,000.”
Dzisiaj to by było co najmniej 10 milionów funtów.

***) „While serving as librarian of the ducal libraries in Hanover and Wolfenbuettel, Leibniz effectively became one of the founders of library science. The latter library was enormous for its day, as it contained more than 100,000 volumes, and Leibniz helped design a new building for it, believed to be the first building explicitly designed to be a library. He also designed a book indexing system in ignorance of the only other such system then extant, that of the Bodleian Library at Oxford University. He also called on publishers to distribute abstracts of all new titles they produced each year, in a standard form that would facilitate indexing. He hoped that this abstracting project would eventually include everything printed from his day back to Gutenberg. Neither proposal met with success at the time, but something like them became standard practice among English language publishers during the 20th century, under the aegis of the Library of Congress and the British Library.”

****) 1720s: transferred to Johann Erhard Kapp
1740s: transferred to Józef Andrzej Załuski (Załuski Library)
: transferred to Imperial Library in Saint Petersburg (confiscation)
: transferred to National Library in Warsaw (revindication)
: transferred to Canada (evacuation)

: transferred to National Library in Warsaw (revindication)

Henryk VIII czyli Kraków i sokoły

„Jeśli komuś się wydaje, że Rzeczpospolita znalazła się w kręgu zainteresowania Londynu dopiero pod koniec XVI wieku, to jest w grubym błędzie. I nie chodzi tu o Kompanię Wschodnią i angielską kolonię w Elblągu, ale o Kraków i czasy jeszcze wcześniejsze.”

Tak zacząłem notkę pt. Erazm-Polska-jest-moja i Anglicy, którą teraz trzeba mi uzupełnić. Okazuje się że Henryk VIII już w latach dwudziestych utrzymywał ożywione kontakty z Polską, pod pretekstem namiętnego zainteresowania… sokolnictwem. A pośrednikiem w tym przedsięwzięciu był w 1526 nie kto inny jak nasz wybitny donosiciel i zawzięty opiekun Erazma, czyli Krzysztof kanclerz wielki Szydłowiecki. Spotkał się w tym celu w Gdańsku z niejakim James’em**.

A już w liście z 4 września 1524 Erazm pisał buńczucznie do arcybiskupa Canterbury, Williama Warhama, „Polonia mea est”. Tymczasem w 1527 Henryk VIII wysłał do Polski ambasadora Johna Wallopa, który przy tej okazji pośredniczył w wymianie korespondencji między sławnym ożralcem i opilcem Andrzejem eks-prymasem Krzyckim a biskupem Londynu Cuthbertem Tunstallem. Nic o tym u nas się nie pisze, a tak przecież to się wtedy plotło…

Kilka lat później sytuacja się mocno rozkręciła – jeszcze w styczniu 1534 Henryk VIII wysyła trzech ambasadorów, dwóch do cesarstwa a jednego do Krakowa! Był to niejaki William Paget. Potem wypadki potoczyły się bardzo szybko:

16 marca owego roku – Anglia zerwała ostatecznie stosunki z Kościołem katolickim. Henryk VIII ogłosił się głową Kościoła w Anglii

18 października – wybuchła tzw. afera plakatów, uważana za początek reformacji we Francji.

4 maja 1535*** – straceni święci kartuzi za odmowę uznania króla Henryka VIII najwyższym zwierzchnikiem Kościoła

6 lipca – Tomasz Morus ścięty na rozkaz Henryka VIII

___

**) Renaud Przezdziecki, Diplomatic Ventures and Adventures. Some Experiences of British Envoys at the Court of Poland (London, 1953)

***) W owym 1535 Zygmunt I nadał szlachectwo wszystkim profesorom i doktorom Akademii Krakowskiej, którzy przez 20 lat prowadzili zajęcia !!

100 tysięcy Żydów w Polsce?

Polska jest ostatnio bardzo widoczna na łamach słynnych lyberalnych tygodników.

The Economist daje anonimowy tekst o programie 500+, w wydaniu papierowym pod mocnym tytułem – Dziecięca Łapówka (Baby Bribe): www.economist.com/europe/2019/03/02/ahead-of-elections-polands-ruling-party-offers-huge-handouts

Z kolei Time przypomina o gwałtownie rosnącej liczbie Żydów w Polsce: time.com/5534494/poland-jews-rebirth-anti-semitism/

Przypomina także o Centrum Społeczności Żydowskiej w Krakowie:

„12 czerwca 2002 przybył z wizytą do Krakowa książę Walii Karol. Podczas spotkania z przedstawicielami Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie dowiedział się, że gmina potrzebuje miejsca, w którym jej członkowie mogliby się spotykać poza synagogą. W inicjatywę włączyły się World Jewish Relief i American Jewish Joint Distribution Committee – organizacje wspierające społeczności żydowskie na świecie, głównie w Europie Wschodniej.

14 listopada 2006 w synagodze Tempel odbyła się uroczystość inaugurująca budowę centrum. 29 kwietnia 2008 roku do Krakowa przybyli Karol, książę Walii i jego małżonka Camilla, księżna Kornwalii, którzy uroczyście otworzyli Centrum Społeczności Żydowskiej[1] .”

W tekście podpisanym przez Yardena Schwartz dyrektor tego Centrum**, pan Jonathan Ornstein, szacuje na 100 tysięcy liczbę osób w Polsce o żydowskich korzeniach.

**) Owo Centrum to JCC in English:

„The JCC’s permanent staff includes many Jews, but all of the 55 volunteers are gentiles. These non-Jewish volunteers are crucial for helping out on Shabbat, when Jews are not supposed to work.”

Greshamowie, czyli City idzie na całość

Unsigned portrait in oils dated 1544 of Sir Thomas Gresham, in the collection of the Mercers’ Company of the City of London. 1544 portrait of Sir Thomas Gresham, aged 26 as inscribed, displaying his merchant’s mark (left). Apparently commemorating his 1544 marriage to Anne Ferneley, with the couple’s initials „AG” and „TG” framing the marriage vows Love Serve and Obei (right). The human skull denotes Vanitas.

___

Urząd Burmistrza City, Mayor (of the City) of London, został ustanowiony w 1189 r. Pierwszym był Henry Fitz-Ailwin de Londonestone. Od 1215 Burmistrz City nie jest mianowany przez władcę, ale jest wybierany. Od 1354 burmistrz nosi tytuł Lord Mayor (of the City) of London. Lord Burmistrz jest wybierany na jeden rok w Common Hall, w skład której wchodzą członkowie wszystkich gildii City.

Pierwszą i najważniejszą gildią City jest Czcigodna Kompania Handlowa (Worshipful Company of Mercers) ustanowiona oficjalnie w 1394. The Company’s aim was to act as a trade association for general merchants, and especially for exporters of wool and importers of velvet, silk and other luxurious fabrics (mercers). By the 16th century many members of the Company had lost any connection with the original trade.

Do początku XVI wieku, to jest do rewolucji protestanckiej, handel zagraniczny City był „obsługiwany” niemal całkowicie przez Włochów**. Jednym z prowodyrów zmiany tej sytuacji, był członek założyciel Kompanii Moskiewskiej, John Gresham z normandzkiego rodu, stryj Tomasza.

In 1519, he and his older brother William Gresham were both elected to the livery of the company. Later, John Gresham was four times Master of the Mercers’ Company. Gresham was in partnership with his brother, Richard Gresham, in the export of textiles and in importing grain from Germany and wine from Bordeaux. He also traded in silks and spices from the Ottoman Empire and imported timber and skins from the Baltic… Gresham was Sheriff of London and Middlesex in 1537–1538 and at the same time was knighted… In 1539, the king granted Gresham the manor of Sanderstead in Surrey, following the dissolution of the monasteries…

W 1547 John a w 1537 Richard byli wybrani Lordem Mayorem. Ryszard specjalizował się w handlu z Niderlandami, no i był zawziętym przyjacielem Lorda Kanclerza kardynała Wosley’a. Syn Ryszarda, Tomasz (patrz wyżej) doprowadził sprawę niezależności Londynu do końca – w 1565 założył w Londynie Królewską Giełdę, Royal Exchange:

In 1543 the Mercers’ Company admitted the 24-year-old Gresham as a liveryman, and later that year he left England for the Low Countries, where, either on his own account or that of his father or uncle, he both carried on business as a merchant whilst acting in various matters as agent for King Henry VIII. In 1544 he married Anne Ferneley, widow of the London merchant Sir William Read, but maintained residence principally in the Low Countries, basing his headquarters at Antwerp in present-day Belgium (then the Spanish Netherlands), where he became renowned for his adept market-play. When in 1551 the mismanagement of Sir William Dansell, King’s Merchant to the Low Countries, had caused the English Government much financial embarrassment, the authorities called Gresham for advice, thereafter following his proposals. Gresham advocated the adoption of various methods – highly ingenious, but quite arbitrary and unfair — for raising the value of the pound sterling on the bourse of Antwerp which proved so successful that in just a few years King Edward VI had discharged almost all of his debts. The Government sought Gresham’s advice in all their money difficulties, and also frequently employed him in various diplomatic missions. He had no stated salary, but in reward of his services received from King Edward various grants of lands, the annual value of which at that time amounted ultimately to about 400 pounds a year.

On the accession of Queen Mary in 1553 Gresham fell out of favour at Court for a short time with Alderman William Dauntsey displacing him. But Dauntsey’s financial operations proved unsuccessful and Gresham was soon re-instated; and as he professed his zealous desire to serve the Queen, and manifested great adroitness both in negotiating loans and in smuggling money, arms and foreign goods, not only were his services retained throughout her reign (1553–1558), but besides his salary of twenty shillings per diem he received grants of church lands to the yearly value of 200 pounds. Under Queen Elizabeth’s reign (1558–1603), besides continuing in his post as financial agent of the Crown, Gresham acted as Ambassador Plenipotentiary to the Court of Duchess Margaret of Parma, Governor of the Netherlands, and was appointed a Knight Bachelor in 1559 prior to his departure. The unsettled times preceding the Dutch revolt compelled him to leave Antwerp on 10 March 1567; but, though he spent the remainder of his life in London, he continued his business as merchant and government financial agent in much the same way as he had always done. His enterprises made him one of the richest men of his generation in England.

Moneylenders and financiers developed a large business lending money all over Europe including the English government in 1544–1574. London bankers were too small to operate on that scale, and Antwerp had a highly efficient bourse that itself attracted rich bankers from around Europe. After the 1570s, the city’s banking business declined: England ended its borrowing in Antwerp in 1574.

Zwieńczenie operacji/rewolucji nastąpiło sto lat później: The London Stock Exchange started operating and listing shares and bonds in 1688.

PS. Taka ciekawostka – córka Tomasza została szwagierką „teoretyka terroru” Francisa Bacona: boson.szkolanawigatorow.pl/naukowy-terror-czyli-koniec-wesoej-anglii

__

**) boson.szkolanawigatorow.pl/republika-wenecka-jej-arsena-i-ci-zaskakujacy-anglicy

„Naukowy” terror czyli koniec wesołej Anglii

Franciszek Bacon w 1617 wedle Paula van Somera I  (1576/1578–1622) – kopia z circa 1622 – obecnie… uwaga – ŁAZIENKI KRÓLEWSKIE! **
____

Wśród Anglosasów Franciszek Bacon jest uznawany za ojca założyciela nowoczesnej nauki. Jest też autorem słynnego powiedzenia Ipsa scientia potestas est – czyli Wiedza (jako taka) to potęga, lub za Tatarkiewiczem – „tyle mamy władzy ile wiedzy”. Zazwyczaj przy tym się zakłada, że to tylko taki teoretyk był, a tymczasem nic bardziej mylnego – wszak za wuja miał on samego Williama sekretarza stanu Cecila. Otóż ów Franciszek nie tylko był politycznie bardzo obrotowy mówiąc oględnie, ale w 1621, czyli raptem parę lat po objęciu stanowiska Lord Keeper i namalowaniu powyższego portretu, został oskarżony o 23 odrębnych przypadków korupcji. Mało że swoje motto stosował też w praktyce politycznej uważając wymyślne tortury jako niezbędne narzędzie do pozyskiwania informacji to do tego pełnił oficjalną funkcję tzw. komisarza tortur w Tower (Commissioner to Torture)!

A przecież ów sławny Bacon był tylko marnym epigonem prawdziwego pioniera terroru i zaiste orwellowskiej ale bardzo realnej zarazem policji myśli, czyli Franciszka sekretarza stanu Walsinghama, poprzednika sir Williama. Sir Francis nie tylko lubował się w torturach aby zdobyć wiedzę, ale także w prowokacjach i „masowo” produkowanej fałszywej informacji. A wszystko to dzięki odpowiedniej organizacji ofkors – najwcześniejszy zapis specjalnego funduszu MI6, jak byśmy dzisiaj powiedzieli, to rok 1582 i kwota 750£ rocznego budżetu, który w 1585 wzrasta do 2000£ (czyli około miliona dzisiejszych funtów). A to tylko ten rąbek, który udało się uchylić…

Ostatnią oazą „wesołej i swobodnej” myśli stał się wtedy tzw. elżbietański teatr, który wpierw rozwinięto jako swoisty wentyl bezpieczeństwa i scenę skutecznej inwigilacji zarazem, by w kilkadziesiąt lat później spokojnie go zlikwidować na drodze do ostatecznego triumfu rewolucji.

CDN

___

PS. Planowałem byłem napisać notkę po lekturze książki Pereza Zagorina pt. Francis Bacon (1999), ale skończyło się tylko na tym krótkim uzupełnieniu: Po pierwsze, Franciszek Bacon (i jego brat) był zawziętym pederastą. Po drugie, w swojej karierze politycznej wykazał się więcej niż „obrotowością” – był po prostu sprzedawczykiem i łajdakiem bez krzty honoru. Nic to w sumie dziwnego skoro z lubością zwykł cytować Makiawela:Fragment portretu wg Santi di Tito, przed 1550

Za Tatarkiewiczem:

„Wbrew grecko-średniowiecznemu ideałowi spekulacyjnej wiedzy i uprawianiu wiedzy dla wiedzy samej, Bacon – w duchu nowym – pojął ją jako środek do praktycznych celów. W wiedzy widział nie tylko prawdę, ale przede wszystkim potęgę, potęgę człowieka w jego walce z przyrodą. Ona tylko, poznawszy tajemnice przyrody, pozwoli zawładnąć przyrodą i osiągnąć „panowanie człowieka”. „Tyle mamy władzy, ile wiedzy”, mówił. Z nauk cenił najwyżej przyrodoznawstwo, dlatego że jest temu celowi najbliższe. Wiedza została przezeń podporządkowana szerszym celom niż jej własne i włączona do szerszego zakresu poczynań ludzkich: do życia czynnego i do kultury (sam termin „kultura umysłowa” rozpowszechnił się od Bacona). Choć potępiał metody magii, to jednak cel miał z nią wspólny; to, co ona robiła w sposób fantastyczny, on chciał robić trzeźwo i naukowo: chciał znaleźć środki opanowania przyrody; był to wspólny cel Odrodzenia.

Celem nauki jest, by „przez nią życie ludzkie obdarzone zostało nowymi wynalazkami i bogactwami”. Pod wrażeniem dokonanych niedawno wynalazków – druk, proch, kompas – widział w wynalazkach najwyższy cel nauki. W Nowej Atlantydzie dał utopię społeczeństwa, wiodącego przyjemne i dogodne życie dzięki wynalazkom. Wobec takiego pojmowania rzeczy na czoło nauk wysunęła się nauka stosowana, technika. To była nowa postawa, po długotrwałym kulcie nauki czystej. Tak pojmowali naukę dotychczas bodaj tylko sofiści, tworzący krótki epizod greckiej filozofii. Jeśli cele nauki są praktyczne, to i sposób uprawiania nauki musi tak samo zyskać charakter praktyczny. Bezskuteczna jest kontemplacyjna wiedza i książkowa uczoność. Chodzi o zwyciężanie przyrody, a nie przeciwnika w dyspucie. Trzeba nie oglądać, lecz „rozcinać” przyrodę; zbada się ją nie przez rozmyślania i kontemplację, lecz przez czynne zabiegi, przez eksperyment. …

Bacon rozwinął program empirycznej nauki, mającej wyprzeć aprioryczną spekulację; program ten był radykalny w hasłach, ale kompromisowy i skrępowany jeszcze tradycją w szczegółach. Do postępu myśli naukowej Bacon przyczynił się przez: 1) wskazanie praktycznych zadań nauki, 2) zestawienie złudzeń umysłu zasługujących na wyrugowanie, 3) zaznaczenie wagi eksperymentu przy ustalaniu faktów i 4) opracowanie reguł indukcji, potrzebnych przy uogólnianiu faktów.

Najwięcej pracy Bacon włożył w teorię indukcji; w niej też leżała najbardziej konkretna jego zasługa. W dziejach indukcji rola jego polegała na tym, że zrozumiał niedostateczność indukcji per enumerationem simplicem (wedle opinii najkompetentniejszego w tej sprawie, J. St. Milla) i że uwzględnił w niej wypadki negatywne. Jednakże od tych czy innych własnych jego zdobyczy większe znaczenie dla kultury umysłowej miała propaganda, jaką robił metodzie indukcyjnej w nauce.

NASTĘPCY. Opinia Bacona u potomności była bardzo zmienna. Za życia wzbudzał powszechny prawie zachwyt: podziwiano, że tak znakomity mąż stanu (jak to później wyraził Wolter) „znalazł czas, by być wielkim filozofem, dobrym historykiem i wytwornym pisarzem”. Natomiast po upadku politycznym i śmierci Bacona zapomniano o nim; głucho o nim przez XVII wiek, nie wspominają o nim nawet względnie bliscy myśliciele, jak Hobbes i Locke. Tylko w grupie uczonych angielskich, z której wyłoniła się potem Royal Society, miał wiernych wielbicieli. Ten stan rzeczy uległ całkowitej zmianie w XVIII wieku: Oświecenie w Anglii i na kontynencie sławiło w Baconie swego wielkiego poprzednika. Kult dlań trwał w jego ojczyźnie także w XIX wieku, natomiast na kontynencie powróciły wątpliwości co do jego wielkości i znaczenia dziejowego; pojawiły się znów głosy, iż był tylko dyletantem, który uprawiał filozofię jak przystało na lorda-kanclerza, ale nie na filozofa. Ostra krytyka chemika Liebiga (1863) była punktem wyjścia długiej polemiki o wartość naukową Bacona.”

**) https://bosonweb.wordpress.com/2017/12/04/krol-stas-czyli-nasz-wyjatkowo-brytyjski-agent/

http://boson.szkolanawigatorow.pl/krol-stas-i-balet-narodowy-czyli-casanova-i-anglicy

http://boson.szkolanawigatorow.pl/francuscy-poniatowscy-i-ten-szewski-bekart

„Obraz został ofiarowany Stanisławowi Augustowi przez jego brata, prymasa Michała Poniatowskiego, o czym świadczy napis na odwrocie. […]

Jest to wariant popularnego portretu Bacona, przedstawiającego modela w stroju lorda kanclerza. Źródłem tego portretowego ujęcia, jak uważa Roy Strong, był portret znajdujący się dziś w zbiorach The Royal Society w Londynie (nr inw. RS 9655 […]), datowany na ok. 1618–20, przypisywany bądź kręgowi Paulusa van Somera I (tak w dokumentacji The Royal Society; https://pictures.royalsociety.org/image-rs-9655), bądź Abrahamowi van Blyenberch, który, tak jak Somer, pracował w tym czasie w Londynie (Strong 1969, s. 13). Uznawany za malowany ad vivum, różni się od wywodzących się z niego wersji ułożeniem dłoni z listem (opuszczona, a nie oparta na stole) i kształtem kryzy (wielowarstwowa, a nie w formie falbany). Do najważniejszych z owych wersji należał całopostaciowy portret z Gorhambury House (St Albans, Hertfordshire), pośmiertny, zapewne z 3. ćwierci XVII w. (por. Strong 1969, s. 13–14; XVIII-wieczna kopia w National Portrait Gallery w Londynie, nr inw. 1288). Według portretu z Gorhambury […] John Vanderbank wykonał w 1731 sześć kopii w ujęciu 3/4 postaci […]. Większość znanych dziś kopii portretu Bacona powstała po 1731, według wersji Vanderbanka.
Nie należy do nich łazienkowski egzemplarz, na co wskazują cechy stylistyczne i technologiczne obrazu. Roy Strong (1969) określił go jako „wczesną kopię”; intuicję badacza potwierdza ekspertyza Tomasza Ważnego (2014), który na podstawie dendrochronologicznej analizy podobrazia wyznaczył najbardziej prawdopodobny czas powstania portretu na ok. 1622. […] [Zob. D. Juszczak, H. Małachowicz, Galeria obrazów Stanisława Augusta w Łazienkach Królewskich. Katalog, Łazienki Królewskie, Warszawa 2015, kat. nr 117, s. 421–424.]”