WIELKA wojna o Moskwę: próba szczegółowej chronologii

Faza wstępna:

  • marzec 1596 – Zygmunt III Wielki opuścił zamek na Wawelu i udał się wraz z żoną Anną** i dworem do Warszawy. Podróż odbyto, płynąc trzema statkami po Wiśle. Wydarzenie to przyjęto w wielu publikacjach za akt przeniesienia stolicy państwa z Krakowa do Warszawy, ale Kraków do końca istnienia Rzeczypospolitej był stolicą, a Warszawa jedynie miastem rezydencjonalnym.
    • październik – Unia brzeska połączenie Cerkwi prawosławnej z Kościołem katolickim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dokonane w Brześciu Litewskim.
  • 4 czerwiec 1597słynne poselstwo Działyńskiego do Londynu i równie słynny atak szału Elżbiety I
  • 17 stycznia 1598umiera Fiodor I, car Rosji (ur. 1557)
    • 31 sierpnia – Polacy pod dowództwem rotmistrza Samuela Łaska zajęli Sztokholm.
    • 8 września – zwycięstwo wojsk polskich w bitwie pod Stegeborgiem, podczas wyprawy króla Zygmunta III do Szwecji.
  • 28 maja 1599 – protestanci i prawosławni zawiązali konfederację wileńską
    • Zygmunt Waza zdetronizowany w Szwecji na rzecz swojego syna Władysława, pod warunkiem wychowania go w wierze luterańskiej. Ponieważ Zygmunt III nie zgodził się na te warunki, tron przekazano Karolowi Sudermańskiemu.
  • 20 marca 1600 – Szwecja: dokonano egzekucji 5 stronników Zygmunta III Wielkiego (krwawa łaźnia w Linköping).
  • 23 czerwca 1601 – wojna polsko-szwedzka: zwycięstwo wojsk polskich w bitwie pod Kokenhausen.
  • 30 września 1602 – wojna polsko-szwedzka: kapitulacja Szwedów w oblężonym Białym Kamieniu.
  • Na przełomie 1600-1601 w Moskwie pojawiają się dwaj hugenoccy super-agenci, tj. Isaac Massa i Jakub Margeret

Faza zasadnicza:

  • 24 marca 1603zmarła Elżbieta I; tron objął Jakub I Stuart; początek unii personalnej Anglii i Szkocji.
    • 13 kwietnia – wojna polsko-szwedzka: Jan Karol Chodkiewicz zdobył twierdzę Dorpat w Inflantach (obecnie Tartu w Estonii).
  • 17 kwietnia 1604 – podający się za cudownie ocalonego z zamachu w Ugliczu carewicza Dymitra, przyjął w Krakowie wyznanie rzymskokatolickie.
  • 13 kwietnia 1605umiera Borys Godunow, car Rosji (ur. ok. 1551)
    • 3 czerwca – umiera Jan Zamoyski, polski szlachcic, magnat, hetman wielki koronny, kanclerz wielki koronny (ur. 1542)
    • 30 czerwca – Dymitr I wkroczył do Moskwy, 31 lipca koronowany na cara Rosji
    • 27 września – w bitwie pod Kircholmem, dzięki użyciu husarii, armia polsko-litewska pod dowództwem hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza rozgromiła niemal czterokrotnie liczniejszą armię szwedzką pod dowództwem Karola IX Sudermańskiego; tymczasem Francja uważa, iż Zygmut III Wielki prawdopodobnie podbije Szwecję.
    • 11 grudnia na Wawelu, Zygmunt III bierze za żonę Konstancję Habsburżankępatrz Rolka Polska
  • 1606 – wybuch pierwszej polskiej wojny domowej trwającej w latach 1606–1609. Wybuchła po śmierci głównego opozycjonisty wobec polityki króla – Jana Zamoyskiego
    • 27 maja – rebelianci pod wodzą Wasyla Szujskiego wtargnęli na Kreml moskiewski i zamordowali Dymitra I i około 500 Polaków.
  • we wrześniu 1607 Margeret wraca do Francji
  • 14 maja 1608 – w niemieckim Auhausen została zawiązana Unia Ewangelicka, związek książąt i miast protestanckich.

Finał:

  • 1609 – Koalicja antypolska zawarta 28 lutego między Szwecją i Rosją stała się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny polsko-rosyjskiej 1609-1618; definitywny koniec wojny domowej, czyli rokoszu Zebrzydowskiego; Margeret jest z powrotem w Moskwie, a Isaac Massa w maju wraca do Amsterdamu, m. in. z ultra-tajnymi planami Moskwy
    • 12 listopada – Londyn jest mocno zaniepokojony: The war in Muscovy has completely ruined trade in those parts, so that of the twelve or more ships that used to arrive here from there hardly three have arrived, and those with light cargoes. In Holland twenty-three ships have come back from that voyage absolutely empty but for a little wood. However, as the defeat of the Poles is considered certain it is conjectured that the internal dissensions of the Muscovites will cease and trade be restored.
    • 9 grudnia – Jakub I jest wściekły: The progress of the Poles in Russia is also causing anxiety, nor do they cease to note the movement of arms in the Duchy of Milan. As to this, however, they wait to see what will happen on the arrival of the Constable of Castile who, it is generally thought, and as Lord Salisbury told me, is coming with an olive branch in his mouth. But the success of the Poles is very displeasing to the King, to the Council, to the Dutch, and to all Protestants; and it is held by some that when the affairs of Germany are settled, something must be done to help the King of Sweden. Lately news has come to hand that the King of Sweden has cruelly ordered about three hundred of his troops—French and English, among them many persons of birth—to be cut to pieces for fear of mutiny. This is considered by all as a barbarous act, and has raised against him such hatred that he would find it difficult to levy other troops here for his service. The King has shown great resentment, and has uttered words of profound feeling. All the same, neither this displeasure nor his natural dislike for the King of Sweden would be enough to prevent his Majesty from supporting Swedish interests, which he thinks identical with his own and those of Denmark, his brother-in-law.
  • 17 lipca 1610 – został zdetronizowany car Rosji Wasyl IV Szujski, a w maju ginie król Francji Henryk IV
    • 28 sierpnia: po zwycięstwie nad armią rosyjską w bitwie pod Kłuszynem oddziały polskie pod wodzą hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły do stolicy Rosji, gdzie przebywały na Kremlu do roku 1612; hetman polny koronny Stanisław Żółkiewski podpisał w Moskwie z bojarami rosyjskimi układ, na mocy którego polski królewicz Władysław został carem Rosji.
    • 17 października – w katedrze w Reims na króla Francji i Nawarry koronowany został Ludwik XIII.
  • 19 marca 1611w Moskwie doszło do wybuchu powstania zbrojnego kierowanego przez kupca Kuźmę Minina i księcia Dymitra Pożarskiego przeciwko polskiej załodze Kremla. Polacy zostali wyparci z miasta Moskwy (PLANY!), jednak utrzymali się na terenie moskiewskiego Kitaj-gorodu.
    • w kwietniu Szwecja i Rzeczpospolita podpisały rozejm na 9 miesięcy. Śmierć Karola IX, niepowodzenia szwedzkie w wojnie z Danią oraz zaangażowanie się Zygmunta III w wojnę z Rosją sprawiły, że obie strony w kwietniu 1612 roku chętnie przedłużyły rozejm o 10 miesięcy, a 20 stycznia 1614 roku zawarto układ o zawieszeniu broni na ponad dwa lata, czyli do 29 września 1616 roku.
    • 13 czerwca – wojska polskie zdobyły Smoleńsk
    • 30 czerwca – w lochach wileńskiego ratusza wykonano wyrok śmierci na włoskim kalwiniście Franco de Franco
    • jesienią owego roku, kalwinista Janusz książę Radziwiłł udaje się z delikatną misją do Londynu, dotyczącą ewentualnego mariażu Władysława z Elżbietą; nic z tego nie wyszło poza wierszem Daniela Naborowskiego, nadwornego poety jaśnie księcia: Na oczy królewny angielskiej; wiersz opisuje oczy Elżbiety Stuart i jest napisany w formie epigramatyczniej; Jakub Margeret opuszcza Moskwę
  • wczesna wiosna 1612: poselstwo bojarów moskiewskich w Londynie oferuje Jakubowi I koronę cara
    • w marcu podpisanie układu między Jakubem I i Unią Ewangelicką, a 24 maja umiera Robert Cecil, sekretarz stanu Anglii i „faktyczny sprawca polityki”
    • 3 września została stoczona bitwa pod Moskwą; nieudana próba odsieczy oblężonej na Kremlu polskiej załogi, podjęta przez hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza.
      7 listopada – kapitulacja polskiej załogi na Kremlu w Moskwie. Po zdobyciu przez Rosjan Kitajgorodu, w obliczu braku żywności i bez nadziei na odsiecz, dowodzący polską załogą na oblężonym Kremlu pułkownik Mikołaj Struś poddał placówkę.
  • 12 luty 1613 – ślub Fryderyka i Elżbiety (co w zasadzie kończy okres najbardziej intensywnej gry dyplomatycznej między RON i Anglią, bo potem poszło już z górki… tyle, że 20 lat później Władysław IV rozważa mariaż z córką Elżbiety – także Elżbietą, której malutka wtedy siostra Zofia Dorota („Hanowerska”) to przyszła matka Jerzego I)
  • w 1614 Isaac Massa jest z powrotem w Moskwie…
  • 26 sierpień 1619 – zrewoltowane czeskie stany obierają Fryderyka V królem; a ten wybór przyjmuje, „rozpalając na dobre” wojnę trzydziestoletnią.

___

**) „W drodze do Rzymu, w Grazu zatrzymał się kardynał Jerzy Radziwiłł, który prowadził w imieniu Zygmunta rozmowy na temat przyszłego małżeństwa. Rokowania te zostały bardzo chłodno przyjęte w środowisku senatorskim, które próbowało zawczasu uniemożliwić samowolne zawarcie przez króla małżeństwa. Jeszcze w kwietniu 1592 kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski na zjeździe w Lublinie był mu przeciwny. Po długich pertraktacjach 4 maja 1592 odbył się w Wiedniu ślub per procura (Zygmunta reprezentował marszałek wielki litewski Albrecht Radziwiłł). Właściwe zawarcie małżeństwa, połączone z koronacją na królową Polski, odbyło się 31 maja tegoż roku w Krakowie. Ślub ten opiewał w swojej poezji Szymon Szymonowic. W latach 1593–1594 wraz z mężem przebywała w Szwecji, gdzie 1 marca 1594 koronowano ją w Uppsali na królową szwedzką. Mimo że była Habsburżanką, Anna zyskała sympatię Polaków i przede wszystkim męża, który szczerze ją pokochał. W 1595 roku urodziła syna Władysława, późniejszego króla polskiego.”

 

 

Reklamy

Mniszechowie z Moraw, czyli fantastyczna kariera carskiej rodziny

720px-Jerzy_Mniszech.png

Portret Jerzego Mniszecha z 1610 wg Szymona Boguszowicza, obecnie na zamku w Olesku (gdzie w 1629 urodził sie przyszły Jan III…)

___

„Mniszech (Mniszek) Mikołaj z Wielkich Kończyc h. własnego (ok. 1484–1553), podkomorzy króla Zygmunta Augusta, burgrabia krakowski. Pochodził z rodziny wywodzącej się z Wielkich Kończyc na Śląsku Cieszyńskim, a od XV w. osiadłej także na Morawach. … M. był z pewnością synem któregoś Mniszcha z Moraw: w r. 1501 występował tam Jędrzej z Wielkich Kończyc piszący się właścicielem Vratimova, czyli Racimowa. Dziedzicem Racimowa tytułował się jeszcze w r. 1532 także M. Wg Paprockiego M. sprzedał dobra rodzinne i schronił się do Polski «dla niechęci cesarza Ferdynanda przeciwko sobie». W Polsce znalazł opiekuna w kanclerzu kor. Krzysztofie Szydłowieckim i był w l. ok. 1520–30 marszałkiem jego dworu. Na dworze Szydłowieckiego znalazł w tym samym czasie oparcie Kasper Mniszech, piszący się także z Wielkich Kończyc, w l. 1526–30 był on skarbnikiem i zarazem pełnomocnikiem kanclerza w sprawach majątkowych. Z opieki Szydłowieckiego korzystała również Agnieszka z Wielkich Kończyc i Racimowa, żona (najprawdopodobniej od r. 1530) Stanisława Sierakowskiego, syna Jakuba, podkomorzego gostyńskiego. Zapewne za protekcją Szydłowieckiego dostał się M. na dwór królewski; jako dworzanin Zygmunta I występował w r. 1530 (31 III) i w l. n. Pozostawał w kontaktach z agentem księcia pruskiego Albrechta [z frankońskich Hochenzollernów], Mikołajem Nipszycem. W r. 1537 był M. już starostą łukowskim (24 VII) i podkomorzym (tytułowany również «praefectus cubiculi») króla Zygmunta Augusta. Przez zawarte w r. 1539 małżeństwo z Barbarą Kamieniecką**, córką woj. podolskiego Marcina (zob.), skoligacił się M. z możnymi rodami polskimi. …Procesowi wrastania w polskie środowisko towarzyszył stały wzrost pozycji majątkowej M-cha. …Swoje własne dobra posiadał M. w pow. bieckim, gdzie osiedlił się także Kasper Mniszech. …Późniejsze nadania na rzecz M-cha (oprócz wspomnianych: w r. 1550 ekspektatywa dla najstarszego syna na burgrabstwo krakowskie, w r. 1551 dożywotnia pensja roczna w wysokości 400 złp. na żupach wielickich) oraz fakt utrzymania się do końca życia na urzędzie podkomorzego świadczą, iż M. dobrze wywiązywał się ze swoich obowiązków wobec Zygmunta Augusta w Wilnie, potrafił zachować dyskrecję w trudnym dla młodego króla okresie nieujawnionego małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną (niewątpliwie kierował się w tym wypadku także własnym interesem), a po objęciu władzy przez Zygmunta Augusta stanął po stronie skłóconego z matką króla i umocnił zyskane u niego zaufanie. Wdzięczność króla umiał M. dobrze wykorzystać dla budowania fortuny, w czym wykazał zresztą wyjątkowe talenty, oraz dla zapewnienia oparcia na dworze dla swoich synów, którym zagwarantował nadto wpływowych opiekunów. Dn. 21 VI 1553 ustanowił M. opiekunów dla swoich dzieci w osobach kasztelana krakowskiego Jana Tarnowskiego i kanclerza kor. Jana Ocieskiego określając ich jako «swoich przyjaciół». Zmarł następnego dnia, tj. 22 VI 1553 na zamku w Krakowie i został pochowany w katedrze wawelskiej. [„Pod koniec życia umiarkowany zwolennik kalwinizmu i reformacji”] …Najmłodszy syn M-cha Mikołaj (ok. 1550–1597) należał od r. 1570 do najbardziej zaufanych sług Zygmunta Augusta (servitor, stipendiarius, pobierał 100 dukatów rocznej pensji). Od r. 1572 starosta łukowski i tenutariusz radzyński, dzierżawca Osieka w pow. jasielskim, podczas sejmu elekcyjnego 1573 r. został oskarżony (wraz z bratem Jerzym) o udział w potajemnych «praktykach» (sprowadzanie królowi kochanek***, znachorek, czarowników), które miały przyczynić się do śmierci królewskiej, samowolne szafowanie królewskimi pieniędzmi i wreszcie o grabież po śmierci Zygmunta Augusta mienia królewskiego (m. in. szkatuły z pieniędzmi i kosztownościami) [wybronił ich kanclerz Walenty Dembiński, korespondent Albrechta…].”

Z kolei zięć owego nadzwyczajnego Mikołaja z Moraw, Jan Firlej „był jednym z najwybitniejszych propagatorów protestantyzmu w Rzeczypospolitej. Po 1550 przeszedł najpierw na luteranizm, później był wyznawcą kalwinizmu. W swoich dobrach wprowadził protestantyzm we wszystkich kościołach. Był zwolennikiem porozumienia się kalwinów z arianami (braćmi polskim). W jego domu w Piotrkowie 22 marca 1565 miała miejsce dysputa teologiczna o dogmacie o Trójcy Świętej, którego arianie jednak nie uznali. Od tego momentu datuje się narastający konflikt kalwińsko-ariański. Żonaty był najpierw z Zofią Boner herbu własnego [„Z pierwszego małżeństwa Seweryn miał trójkę dzieci: synów Jana, Stanisława (1517-1560) i córkę Zofię (zm. 1563), wydaną za mąż za marszałka koronnego Jana Firleja – dziedziczkę rodzinnej fortuny”], a potem z Barbarą Mniszek herbu własnego. Z pierwszą miał kilku synów: Jana, Mikołaja, Andrzeja**** i Piotra. Z drugiego małżeństwa miał syna Henryka.”

Firlejowie pochodzili z Frankonii, zaś ów syn Jerzy (patrz wyżej) „wychowywany w rodzinie kalwińskiej, kształcił się na uniwersytetach w Królewcu i Lipsku. Po powrocie do Polski przeszedł na katolicyzm (podobnie jak rodzeństwo i żona) i stał się wielkim darczyńcą Bernardynów Lwowskich. Ożenił się z Jadwigą Tarło (córką Mikołaja Tarło [kalwinisty…] – sekretarza królewskiego i Jadwigi Stadnickiej) i otrzymał w spadku m.in. Potok, Dębowiec, Sambor, Laszki Murowane, Chyrów i Bąkowice. W Samborze jako starosta samborski miał swoją siedzibę. …

Ponieważ Dymitr zamierzał poślubić Marynę Mniszech, Jerzy Mniszech w zamian za rękę swojej córki Maryny Mniszech zażądał od Dymitra Samozwańca dla niej Pskowa i Nowogrodu, a dla siebie Siewierszczyzny i Smoleńska. Car zgodził się i Mniszech wyraził zgodę na ślub Samozwańca z córką Maryną, który odbył się w Krakowie 22 listopada 1605r. przy udziale kardynała Bernarda Maciejowskiego i w obecności króla: Zygmunt III Wazy. W kwietniu 1606 r. Mniszech z córką Maryną, przekroczył granicę Rzeczypospolitej.

Po przybyciu do Moskwy, Jerzy Mniszech brał udział 8 maja 1605 r. w uroczystej koronacji swojej córki Maryny na Carową Rosji, w Soborze Uspieńskim na Kremlu, a następnie był obecny jako ojciec 12 maja 1606 r. na ślubie z Dymitrem według obrządku prawosławnego, mimo że pan młody w tajemnicy przeszedł na katolicyzm.

W nocy z 26 na 27 maja 1606 roku spiskowcy napadli na cara i go zastrzelili, a jego ciało spalono, prochy załadowano w armatę i wystrzelono je w kierunku Polski. Mimo że w zamieszkach zabito około 500 Polaków, Jerzy Mniszech wraz z córką ocalał, ujęty przez Wasyla Szujskiego i dwa lata później na mocy czteroletniego rozejmu, w czasie II Dymitriady, po zrzeczeniu się przez Mniszchów, praw do korony, czołowy organizator spisku – nowy car, uwolnił go wraz z Maryną i odesłał w 1608 r. do Polski. Gdy tylko Jerzy Mniszech z córką znaleźli się na wolności, rozpoznali w nowym Samozwańcu swego zięcia i męża. W najgłębszej tajemnicy, za zgodą Jerzego Mniszcha, Dymitr Samozwaniec II poślubił jego córkę, owdowiałą Marynę. W zamian za to, zobowiązał się wypłacić wojewodzie sandomierskiemu 300 tys. rubli, wydać 14 zamków pogranicznych i hojnie wynagrodzić innych Mniszchów.

3 sierpnia 1609 r. Mniszech wraz wojskiem polsko-litewskim pod wodzą hetmana Stefana Żółkiewskiego jako zwycięzca stanął u bram Moskwy. Car Wasyl i jego bracia zostali wydani w ręce Polaków. W 1610 r. brał udział w bitwie pod Kłuszynem, gdzie Polacy pokonali wojsko moskiewskie dowodzone przez ks. Michała Skopina Szujskiego i zmuszono cara do wyrzeczenia się władzy. …Jerzy Mniszech z córką i z polskimi oddziałami, dowodzonych przez Stanisława Żółkiewskiego, Aleksandra Korwina Gosiewskiego i Mikołaja Strusia w Moskwie, przez kilka lat utrzymywał stolicę do 7 listopada 1612 r. W 1613 r. Jerzy Mniszech zmarł.

W 1614 r. Dymitr Samozwaniec II został zamordowany przez Piotra Urusowa na Niedźwiedzim Ostrowiu – nad brzegiem rzeki Ural. Na rozkaz cara Michała Romanowa w Moskwie powieszono, carewicza Iwana Dymitra – wnuka Jerzego Mniszcha – syna Maryny a ich poplecznika Kozaka Iwana Zaruckiego, trzeciego męża, wbito na pal. …Śmierci uniknęła tylko Maryna. Została przewieziona do Kołomny i uwięziona w jednej z baszt na tamtejszym kremlu. Zmarła na wiosnę 1615 roku, prawdopodobnie skrytobójczo zamordowana”

PS. Na zakończenie, trzeba mi tu przypomnieć owego francuskiego kalwinistę w Moskwie…

___

**) „Marcin Kamieniecki herbu Pilawa (zm. 15 marca 1530) – polski szlachcic, hetman polny koronny (1520-1528), od 1508 dworzanin królewski Zygmunta Starego, od 1511 podkomorzy sanocki, w latach 1520-1528, wojewoda podolski od 1515, po zmarłym bracie Janie kasztelanie lwowskim od 1512.

Był synem Henryka Kamienieckiego i Katarzyny z Pieniążków, młodszym bratem hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Kamienieckiego. Żona Jadwiga Sienieńska z Oleska herbu Dębno, (córka Piotra Sienieńskiego z Oleska i Katarzyny z Buczackich (Mużyłów) h. Habdank). Miał z nią dzieci: Barbarę, Elżbietę Kamieniecką i Jana Kamienieckiego. …

Zgromadził olbrzymi majątek. W darowiźnie od króla otrzymał dobra w ziemi lwowskiej i podolskiej. W 1516 r. wybudował zamek w miejscowości Załoźce. Był właścicielem wsi na Podolu (m.in. kupił Podkamień od następcy fundatora Wincentego Cebrowskiego), i wielu miejscowości w ziemi sanockiej. W 1521 r. Książ Wielki i 7 wsi sprzedał Janowi Tęczyńskiemu za 5500 florenów. Jego własnością był m.in. zamek w Odrzykoniu, na temat którego obradował sejm piotrkowski w latach 1527-1528 Seweryn Boner, któremu Kamieniecki był dłużny prawie 10 tys. florenów, zamierzał zająć strategicznie położony nad granicą zamek, co wzbudziło opór szlachty, ponieważ rościciel był stronnikiem Habsburgów. Jednak udało się Kamienieckiemu obronić posiadłość i w niej 12 marca 1528 podejmował wygnanego z Węgier króla Jana Zapolyę.

Zmarł 15 marca 1530 r. Został pochowany w kaplicy Kmitów w Katedrze wawelskiej. Pozostawił nieletniego syna Jana i wdowę Jadwigę Sienieńską. Po śmierci ojca, Seweryn Boner, wytoczył procesy 6-letniemu Janowi Kamienieckiemu o zwrot długu. Sprawa przeciągnęła się do 1558 r. Kamienieccy w wyniku tych rozpraw stracili w 1593 r. niższy Zamek kamieniecki w Odrzykoniu koło Krosna.” [Pamiętacie prawdziwą „Zemstę”??]

***) „Barbara Gizanka, Barbara Giżanka (ur. ok. 1550 w Warszawie, zm. w maju 1589) – faworyta Zygmunta II Augusta. Córka Jana Gizy, warszawskiego mieszczanina, kupca i lichwiarza oraz Anny. Według tradycji przyszła na świat w kamienicy przy ulicy Świętojańskiej 5. Pochodziła z warszawskiej rodziny patrycjuszowskiej pochodzącej z Frankonii. Miała siostrę, która była żoną Krzysztofa Szawłowskiego. Wychowywała się w klasztorze panien bernardynek poza Warszawą. Młodą Barbarę poznał królewski pokojowiec, Mikołaj Mniszech. Widzenia z Gizanką ułatwiał mu kupiec żydowski Egidius. Mniszech odwiedzał Barbarę w przebraniu mniszki. Okoliczności w jakich Barbara poznała króla nie są znane. Prawdopodobnie Mniszchowie wykorzystali podobieństwo Gizanki do zmarłej królowej Barbary Radziłłówny, aby zyskać wpływ na króla. Najprawdopodoniej Gizanka poznała Zygmunta pod koniec 1570, jednak według śledztwa przeprowadzonego po śmierci króla, Barbara została przyprowadzona do króla 6 stycznia 1571.

Dziewięć miesięcy [8?] później, 8 września 1571 wydała na świat córkę, Barbarę. Szlachta nie wierzyła w ojcostwo króla, jednak Zygmunt nie zwracał uwagi na głosy przeciwnego mu dworu. Po wydaniu na świat córki, Barbara stała się nieodłączną towarzyszką króla. Jednak mimo związku z Gizanką, król nie zaprzestał romansu z Anną Zajączkowską, która przebywała w Witowie. Król obdarował Gizankę 20 000 czerwonych złotych oraz urządził dla niej pałac w Bronowie.

Dzięki wstawiennictwu Barbary, podkanclerzy Franciszek Krasiński³** otrzymał stanowisko biskupa krakowskiego, zaś marszałek wielki koronny Jan Firlej funkcję wojewody krakowskiego. Po śmierci żony króla, Katarzyny Habsburżanki krążyły plotki, jakoby Zygmunt chciał poślubić Gizankę. W czerwcu 1572 Barbara wyjechała wraz z kochankiem do Knyszyna, gdzie 7 lipca Zygmunt zmarł w wieku 52 lat. Przed 14 lipca 1573 Barbara wyszła za mąż za kniazia wołyńskiego Michała Woronieckiego.”

****) „Andrzej Firlej (data ur. nieznana – zm. 1609) – polski szlachcic herbu Lewart. Syn Jana Firleja i Zofii Boner herbu własnego, brat Jana, Mikołaja, Piotra i Henryka (tego ostatniego przyrodni). Kasztelan małogoski (1589 – 1590), kasztelan radomski (1591 – 1609), starosta kowelski (1590 – 1609), działacz reformacji, krzewiciel kalwinizmu.

Był wybrany prowizorem przez protestancko-prawosławną konfederację wileńską w 1599 roku. Żonaty z Barbarą z Kozińskich księżną Zbaraską, wdową po Jerzym. Miał z nią trzy córki, oraz synów: Jana (starostę smidyńskiego) i Andrzeja [kalwinistę]. …

Piotr Firlej herbu Lewart (zm. 1619) – wojewoda lubelski, starosta parczewski, kasztelan zawichojski (1609), kasztelan biecki (1613), kasztelan wojnicki (1614).

Po powrocie do kraju posłował na sejm w 1593 i 1597. Służył wojskowo, brał m.in. udział w wyprawie mołdawskiej Jana Zamoyskiego w 1600, a w 1602 w wojnie w Inflantach. Powierzono mu wówczas misję obrony w Rydze współpracownika Zamoyskiego, Dawida Hilchena, wmieszanego w rozgrywki polityczne w mieście i zagrożonego więzieniem.”

³**) „Krasiński Franciszek h. Ślepowron (1525–1577), podkanclerzy kor. i biskup krakowski. …Początki nauki pobierał w sprotestantyzowanym gimnazjum w Zgorzelcu, a następnie studiował pod kierunkiem F. Melanchtona w Wittenberdze, skąd został odwołany za radą «wuja» Dzierzgowskiego. Z początkiem półr. zim. 1541/2 zapisał się na Uniw. Krak. Po kilku latach pobytu udał się do Włoch, dla których zachował później dużo sympatii. W r. 1551 studiował na uniwersytecie w Bolonii, a 4 VI t. r. został w Rzymie doktorem obojga praw. Protegowany, znający języki (łaciński, włoski i niemiecki), K. dość szybko robił karierę. …Przebywając głównie w Warszawie, K. był współtwórcą większości ówczesnych aktów państwowych, a od r. 1570 podpisywał zamiast króla korespondencję dyplomatyczną. Pilnie czuwał nad polską służbą dyplomatyczną i dbał o kancelarię mniejszą, w czym pomagali mu zwłaszcza brat Stanisław, Andrzej Patrycy Nidecki i Marcin Kromer. Podkanclerstwa zrzekł się dopiero 6 IV 1574 r. (jego zapisy kończą się już 23 V 1572). Wymowny, usiłujący jednać ludzi, tolerancyjny wobec różnowierców i królewskich odstępstw od moralności, mąż «dobrotliwej natury», stał się niezastąpionym współpracownikiem Zygmunta Augusta. Zdolności nie odmawiał podkanclerzemu nikt, ale ze względu m. in. na tolerancyjność zraził on sobie np. Hozjusza i Annę Jagiellonkę. W szczególności napomykano o jego intrygach i współdziałaniu z osławioną Barbarą Giżanką.

Z następnego sejmu w kwietniu 1572 r. Zygmunt August postawił jego kandydaturę na biskupa krakowskiego, którym też został uznany z początkiem czerwca t. r. przez papieża i kapitułę. Nie odstępował jednak K. chorego króla w Knyszynie: 6 VII przygotował go na śmierć, a potem jako jeden z wykonawców jego ostatniej woli troszczył się (wg niechętnych – źle) o zachowanie całości Rzeczypospolitej i porządku na osieroconym dworze. K. utrzymywał dobre stosunki z Habsburgami, a podczas pierwszego bezkrólewia stanął po ich stronie, choć przedtem sprzyjał podobno protestanckiej kandydaturze pruskiej. Przed 8 V 1573 r. przeszedł na stronę Henryka Walezego i starał się ułagodzić opozycję przeciw tej kandydaturze, a z Habsburgami zerwał chwilowo kontakty. K., związany przyjaźnią z protestantami małopolskimi, poparł grupę senatorów marszałka w. kor. Jana Firleja przeciwko katolicko-wielkopolskiemu ugrupowaniu prymasa J. Uchańskiego³***. Krytyk inkwizycji papieskiej i soboru trydenckiego, zwolennik nawracania tylko słowem, jako jedyny biskup podpisał ostateczny akt konfederacji warszawskiej «de religione» z r. 1573. K. nigdy chyba swego podpisu nie cofnął, choć musiał się tłumaczyć przed nuncjuszami papieskimi, episkopatem polskim i własną kapitułą. …

Przebywał przeważnie w swoich dobrach kieleckich, otaczając się świetnym dworem i dobranym gronem współpracowników, takich jak nepoci Krasińscy, Podoscy, Gośliccy (m. in. Wawrzyniec), kanclerz biskupi Piotr Kostka, podkanclerzy kor. Piotr Dunin Wolski, lekarze Wojciech Oczko i Wawrzyniec Pontificius. K. starał się o diecezję, bronił dochodów Kościoła i podwładny kler przed różnowiercami, choć jednocześnie potępiał tumulty przeciw nim w Krakowie. W stosunku do plebejskich poddanych okazał się gospodarnym, lecz względnym panem, regulując ich stan prawny, dbając o miasteczka biskupie (dużym kosztem fundował w nich «banki pobożne»), sołtysów, rozwój kuźnictwa i zakładając sporo wsi w kluczu muszyńskim (np. 26 VII 1575 Żegiestów). Uporządkował statutami działalność kapituły katedralnej, wydał agendę diecezjalną i próbował reformy kleru parafialnego. Dn. 1 X 1573 r. przedstawił kapitule szeroki plan polepszenia stanu diecezji za pomocą synodu diecezjalnego; plan ten jednak udaremniła opozycja kapituły.

Swe zainteresowania kulturalne wykazał K. głównie przez zbudowanie renesansowego kościoła w rodzinnym Krasnem i rozbudowę zamku w Bodzentynie. Hojny dla państwa, krewnych (wykształcił za granicą swych bratanków), przyjaciół, sług, kościołów i ubogich, pozostawił po sobie mało pieniędzy (choć jako biskup miał ok. 70 000 czerwonych zł rocznego dochodu); tym niemniej to on zapoczątkował magnacką karierę rodziny. Chory już poważnie na gruźlicę od schyłku 1575 r., zmarł w zamku bodzentyńskim 16 III 1577 r. Dn. 12 IV t. r. został pochowany w kościele parafialnym w Bodzentynie, gdzie do dziś istnieje jego pomnik pochodzący z warsztatu H. Canavesiego.”

³***) „Opowiadał się za porozumieniem z protestantami, potajemnie sprzyjał reformacji, zwolennik rozluźnienia zależności Kościoła katolickiego w Polsce od Rzymu. Jako kanonik uczęszczał potajemnie m.in. wraz z Andrzejem Fryczem Modrzewskim na tajne dysputy teologiczne w duchu różnowierczym spowiednika Bony Franciszka Lismanina³****. Był zwolennikiem powstania polskiego kościoła narodowego, zachowującego jednak łączność z Rzymem.”

„He looked favorably on the idea of creating a Polish national church, though he stopped short at breaking away from Rome. He also supported dialogue with Protestants, advocating religious tolerance. For his liberal religious views he was scorned in Vatican and was briefly excommunicated in 1558 by pope Paul IV, who suspected him of heresy. Uchański was even summoned before the inquisition; however, he refused the summons to Rome and the conflict was solved via diplomacy. Uchański, while supportive of the Protestants and tolerance, never abandoned Catholic faith and during the dynasty change the 1570s insisted on the election of the Catholic Monarchs. Even though his stance towards Protestants was quite liberal, he was a political opponent of Calvinist Marshal of the Crown, Jan Firlej, especially during the political crises of the 1570s, when Uchański tried to exclude the lesser nobles (members of the Sejm) from the decision making processes and rely solely on the Senate of Poland (Firlej also wanted to elect a Protestant king to the Polish throne).”

³****) „W 1538 jeden z polskich prowincjałów, Franciszek Lismanin, przeszedł na protestantyzm…

Kalwińskie gimnazjum słynęło z wysokiego poziomu nauczania. Nauczycielami w szkole byli oprócz Stoińskiego i Orszaka także Jean Thenaud, Melchior Filipowski z Krakowa, Krzysztof Przechadzka ze Lwowa (były uczeń szkoły), Marcin Lubelczyk, Erazm Gliczner, Franciszek Lismanin i Jerzy Szoman…

Lismanin FRANCISZEK, ur. 1504, Korfu (Grecja), zm. IV 1566, Królewiec,

działacz reformacji, pochodzenia greckiego;

do Polski przybył z Włoch prawdopodobnie w orszaku królowej Bony, w Krakowie wstąpił do zakonu franciszkanów; studiował teologię i filologię w Krakowie i Padwie; 1538–54 prowincjał zakonu franciszkanów; od 1545 komisarz generalny na Polskę, Litwę i Czechy, kaznodzieja i spowiednik królowej Bony oraz profesor teologii na uniwersytecie w Krakowie; od ok. 1545 należał do koła humanistów krak., zwolenników odnowy intelektualnej i polit.-społ. Polski oraz reformacji; 1553 w Genewie pod wpływem J. Kalwina został wyznawcą kalwinizmu; po powrocie 1557 do Polski superintendent Jednoty kalwińskiej w Małopolsce; od 1563 w Królewcu na dworze ks. Albrechta.

Moskwa: Hugenocki agent nr 1, czy jednak nr 2?

Fedor_chertezh.jpg

Feodor Godunov’s map of Russia, as published by Hessel Gerritsz in 1614 *

___

Czas mi uzupełnić historię przygód Jakuba Margereta w Rosji, i nie tylko.

Po pierwsze, warto przypomnieć, iż słynną morską drogę północną do Archangielska** już XVI wieku używali nie tylko Anglicy i Holendrzy, ale od 1586 także Francuzi. To właśnie z Archangielska w 1606 wracał Margeret do Francji…

Po drugie, wprawdzie nie mam jeszcze na to dowodu, ale za misją w Rosji tego hugenockiego superagenta musiał stać Sully, nie ma innej możliwości.

No, to teraz czas na kilka bardzo pikantnych szczegółów nt. imć Jakuba:

  • Po śmierci Godunowa natychmiast przeszedł na stronę Dymitra I (którego sam nie uważał za samozwańca…) i w styczniu 1606 został dowódcą jego gwardii pałacowej, tyle że w maju owego roku, kiedy mordowano cara, kapitan Margeret był akurat chory…
  • Po czym, Wasyl IV (z Rurykowiczów) Szujski prosił naszego kapitana o pozostanie, ale ten we wrześniu wrócił do Paryża, aby tam natychmiast wziąć się do spisywanie swego słynnego raportu
  • Mimo, że wiedział doskonale iż tzw. Dymitr II to samozwaniec***, przyłączył się w 1609 do jego obozu, aby go opuścić na kilka miesięcy przed zamordowaniem owego Dymitra…
  • I przyłączyć się do wojsk Rzplitej – wziąwszy wpierw udział w lipcowej bitwie pod Kłuszynem, a potem (razem z biskim mu bojarem Michałem Sałtykowem****) w zajęciu Moskwy
  • W maju 1610 Henryk IV został zamordowany, za to jesienią 1611 nasz kapitan opuszcza Moskwę pobrawszy sobie z kremlowskiego skarbca sowitą zapłatę – 1800 rubli rocznego żołdu (dzisiaj to by było ponad 3 mln PLN), a byli tacy co go o ograbienie skarbca oskarżali…
  • W swojej korespondencji zdradza, iż obawia się że polscy katolicy zawładną Rosją.
  • Na krótko zatrzymał się w Warszawie, gdzie król, oprócz obsypania go nadaniami, zaproponował mu udział w radzie królewskiej, ale Margeret postanowia pośpiesznie opuścić Rzplitą i już w styczniu 1612 jest w Hamburgu skąd koresponduje z Merrickiem…
  • W Niemczech rozpoczyna rekrutację wojska do walki w Rosji po stronie… kniazia Pożarskiego, ale ten boi się zdrady i odmawia przyjęcia w, jakże by inaczej, Archangielsku takiego „przyjacielskiego desantu”.
  • W końcu nasz super-agent osiedla się w Niemczech (pozostając na usługach francuskiego rządu) i – wisienka na torcie – zostaje bliskim doradcą i konsultantem finansowym rokoszanina księcia Janusza kalwinisty Radziwiłła oraz… brandenburskich margrabiów.

Jednak, mimo wszystko, trzeba przyznać hugenockie nr 1 niejakiemu Izaakowi Massa…

___

*) Историк картографии Лео Багров считает, что карта была выполнена царевичем в качестве учебного задания и могла попасть на Запад после разгрома дома Годуновых в 1605 году, по-видимому, её привёз в Голландию Исаак Масса. По Багрову, в этой карте мало использовались, «кроме нескольких названий», русские источники (например, конфигурация Дона, Днепра и Десны указывает на то, что царевичу был недоступен составлявшийся в то же время Большой чертёж), а в основе её лежит карта России Герхарда Меркатора. Кроме того, карта, изданная Герритсом, не воспроизводит в точности чертёж Годунова, а дополнительно привлекает ряд западных источников начала 1610-х годов. По мнению Багрова, первоначальная карта Фёдора была ограничена на севере Волгой от Мологи до Нижнего, на западе — меридианом Новгорода и Смоленска, на юге — Диким Полем к югу от Засечной черты до слияния Оскола и Донца, на востоке — меридианом Пронска, а остальные регионы были добавлены на карту Массой и Герритсом по другим источникам.

**) Kluczową w wielkiej „bitwie o Moskwę”, bo przede wszystkim dającą niezależność od sundzkich cieśnin itp…

***) „Prowadzona była w latach 1607-1608 i związana była z pojawieniem się na kresach Rzeczypospolitej Dymitra Samozwańca II. Zyskał on poparcie wielu byłych rokoszan Zebrzydowskiego, w tym lisowczyków Aleksandra Lisowskiego. W sierpniu 1607 zebrał 3000 żołnierzy w Starodubie, na czele których wkroczył w granice Rosji. Wojska Dymitra pobiły wojska carskie dowodzone przez brata cara Dymitra Szujskiego w dwudniowej bitwie pod Bołchowem (10-11 maja 1608) i 24 czerwca podeszły pod Moskwę. Rozpoczęły blokadę rosyjskiej stolicy, rozłożywszy obóz w miejscowości Tuszyno (Dymitra Samozwańca II nazywano stąd złodziejem z Tuszyno- jęz. ros. тушинский вор). 27 lipca posłowie polscy zawarli z Wasylem Szujskim rozejm na 4 lata, w myśl jego postanowień mieli być uwolnieni polscy zakładnicy z 1606. Ci eskortowani do granic polskich, zostali jednak odbici przez wojska Dymitra. Wśród nich była Maryna Mniszchówna, która bez większych oporów uznała za swojego zmarłego męża pierwszy raz na oczy oglądanego Dymitra Samozwańca II. Latem 1608 do obozu w Tuszynie dotarły kilkutysięczne polskie posiłki. Dymitr zgromadził tam ok. 18 000 piechoty i 2 000 jazdy, zasilanej przez kozaków zaporoskich i kozaków dońskich. Jednocześnie od wiosny 1607 operowało już w okolicach Moskwy 10. tysięczne zgrupowanie wojsk polsko-litewskich starosty uświackiego Jana Piotra Sapiehy, który za zgodą Zygmunta III miał czuwać, by rozwój sytuacji w państwie rosyjskim nie obrócił się przeciwko Rzeczypospolitej. W październiku wojska te rozpoczęły oblężenie Ławry Troicko-Siergijewskiej w Siergijew Posad, jednego z najważniejszych ośrodków prawosławia w państwie moskiewskim. Po ponad rocznym oblężeniu wojska polskie zmuszone zostały do zwinięcia oblężenia przez wojska Michaiła Skopina-Szujskiego.”

****) Zygmunt Wielki w uznaniu jego zasług nadał mu wielkie włości i herb Sołtyk.

___

PS. Nasz rodzimy kalwinista:

Paweł Palczowski z Palczowic, łac. Paulus Palczowski de Palczowice (ur. ok. 1570, zm. po 1609) – szlachcic i gałąź z dom Saszowskich herb Saszor… Rodzina Palczowskich była wyznania kalwińskiego. Między 1589 a 1604 wiele podróżował po Europie. Odwiedził Niemcy, Niderlandy, Anglię, Francję i Włochy. W 1595, podczas pobytu w kraju, oddał matce w dzierżawę odziedziczone po ojcu części w Brzeźnicy, Marcyporębie i Wysokiej i wyznaczył brata Krzysztofa na swojego pełnomocnika. Jesienią 1596 zapisał się na uniwersytet we Frankfurcie nad Odrą. W następnych latach przebywał między innymi w Padwie, gdzie zetknął się ze swym krewnym Stanisławem Lubomirskim. Prawdopodobnie wracał wraz z nim w 1601 do kraju przez Francję i Niderlandy. W latach 1602–1604 prawdopodobnie podróżował do Włoch. …

W marcu 1606 sprzedał swój majątek bratu Krzysztofowi i przyłączył się do orszaku kasztelana małogojskiego Mikołaja Oleśnickiego i starosty wieliskiego, jadących do Moskwy z Dymitrem Samozwańcem. W maju 1606, po obaleniu Dymitra został uwięziony [a nie zabity…]. W więzieniu przebywał do września 1608, wraz z Sebastianem Petrycym, lekarzem Sebastianem Liftelem, bernardynem Pawłem Łęczyckim i Stanisławem Niemojewskim. Gdy więźniowie wrócili do Polski, zaczęli gorąco agitować za podbojem państwa carów. Największy dar przekonywania miał właśnie Palczowski. Z datą 1 stycznia 1609 ukazała się w Krakowie Kolęda moskiewska, dedykowana posłom i senatorom, zbierającym się na styczniowy sejm w Warszawie.

W utworze tym zachęcał polską szlachtę aby wykorzystać osłabienie państwa moskiewskiego i podbić je. Zaznaczał jednocześnie że wymaga to wielkiego wysiłku ale ten wysiłek opłaci się i przyniesie wielkie korzyści, takie jak państwom zachodnioeuropejskim podboje kolonialne. Podbój Moskwy miał Polsce otworzyć drogę do Indii i Persji. Nowe obszary miały dostarczyć też ziemi dla rozdrobnionej, zubożałej szlachty i oczyścić kraj z awanturników. Roztaczał też w Kolędzie plany zagospodarowania podbitej ziemi – zamki pograniczne obsadzić przez Polaków na wzór starostw, największe miasta obdarzyć takimi przywilejami, jakie mają największe miasta pruskie a wokół tych miast osiedlić polską szlachtę. Pozostałe ziemie miano dać w dzierżawę nie tylko Polakom ale i Rosjanom.

W czerwcu 1609 Paweł Palczowski opublikował w Wilnie drugą broszurę (tym razem anonimowo) poświęconą sprawom moskiewskim: Wyprawa wojenna Króla Jego Mości do Moskwy da Bóg szczęśliwa, Rzeczypospolitej naszej pożyteczna. Był to utwór polemiczny, zwalczający propagandę przeciwną wojnie z Rosją. Akcentowano tu konieczność odzyskania przez Rzeczpospolitą utraconych wcześniej ziem i pomszczenia zabitych w maju 1606 Polaków. Uznał że konieczne jest pozyskanie Polaków z obozu tuszyńskiego, gdyż uważał że Moskwa i tak nie uwierzy, że Polacy popierają Dymitra Samozwańca II bez zgody króla. Pomyślny koniec wojny uważał Paweł za pewny, a pisząc o korzyściach z odniesionego zwycięstwa streszczał swoje wywody z Kolędy moskiewskiej. Najprawdopodobniej Paweł Palczowski przyłączył do królewskiej wyprawy na Moskwę. Jego dalsze losy nie są znane. W przeciwieństwie do brata Krzysztofa nic nie wiadomo o tym, by porzucił kalwinizm.”

Ten pierwszy raport – hugenocki

Trzeba mi zakończyć serię o raportach z Rosji tym najwcześniejszym, z 1607. Napisał go hugenot, sławny kapitan Margeret, Jakub Margeret:

„Becoming a soldier, he fought for the Protestant King Henri IV of France against the Catholic League, serving the king until Henri’s conversion to Catholicism in 1593. After leaving Henri’s service Margeret joined the crusade against the Turks in south east Europe. He first served with the Prince of Transylvania [tj. u Zygmunta Batorego] and then with the Holy Roman Emperor in Hungary [tj. Rudolfa II]. Next, he commanded a company of foot soldiers in Poland. He returned then to Austria where a Muscovite ambassador [niejaki Atanazy Iwanowicz Własiew**, późniejszy poseł do Polski – „Ślub Samozwańca z Maryną Mniszchówną odbył się w Krakowie 22 listopada 1605 r. Cara zastąpił w nim poseł moskiewski Atanazy Własiew”.] invited him to Moscow in 1600. Margeret received command of a company of foreign mercenaries (cavalry) from Boris Godunov. For his service he received an annual pay 80 rubles and nearly 1,000 acres (4 km²) of land. After several years service, Margeret rose to the rank of overall commander of the Tsar’s foreign troops. He was a part of the army that was sent to repel the Pretender Dmitrii Ivanovich’s invasion of Muscovy in 1604–05. In fact, his actions at the battle of Dobrynichi were decisive in the defeat of Dmitrii’s forces. When, after Boris’ death in 1605, the Tsar’s army submitted to the rule of the Pretender Dmitrii, Margeret and his foreign mercenaries had little choice but to also serve Dmitrii. In Jan 1606, Margeret was appointed commander of Palace Guards. In May of that year Dmitirii was assassinated. Although his successor Vasilii Shuskii dismissed most of the foreign mercenaries, Margeret was asked to remain. He did so until the summer of 1606 at which time he asked permission to leave, departing from Archangel for France in September 1606.

When Margeret returned to France he presented himself as an offering to King Henri, telling the king his adventures. Henri refused to have such a noble man killed hence he ordered Margeret to write about his experiences. Margeret spent the winter of 1606–07 writing, thankful that he was alive. The book „Estat de l’empire de Russie et Grande Duche de Moscouie” [= Stan Imperium Rosyjskiego i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, oczywiście, nigdy nie przetłumaczona na polski…] was fully sponsored by the King and printed in Paris in 1607.

In 1609 he joined the forces of the man claiming to be the Tsar Dmitrii, revived miraculously from his assassination in 1606. In 1610 he joined the Polish army and distinguished himself at the battle of Klushino (16110) and the march on Moscow that followed [Tymczasem jego patron, Henryk IV zginął 14 maja 1610]. Margeret left Moscow when he was recalled to Poland by King Sigismund. The king made him a member of the royal council but Margeret did not stay in Poland. By January 1612 he wrote to John Merrick of the English Muscovy Company from Hamburg and is thought to have settled in the Palatinate in Germany. There is no trace of Margeret after 1619.”

Angielska wiki (nie mówiąc o polskiej…) pomija kilka ciekawych szczegółów…

CDN

**) „Kanclerz i podskarbi carski” wg Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do historii stosunków polsko-rosyjskich za Zygmunta III (1901), A. Hirschberg [badał życie i działalność przedstawicieli rodu Łaskich – Hieronima (wojewody sieradzkiego) i Jana (arcybiskupa gnieźnieńskiego, prymasa Polski). Wiele uwagi poświęcił Dymitrowi Samozwańcowi I; badał jego pobyt w Polsce, wyprawę moskiewską, wpływ na politykę wewnętrzną Polski. Wysunął teorię o pozaślubnym pochodzeniu Dymitra od Stefana Batorego oraz przedstawił własną hipotezę dotyczącą śmierci cara. Odnalazł wiele nieznanych i zapomnianych materiałów źródłowych dotyczących dymitriady, dokonał analizy listów i pamiętników towarzyszy wypraw Dymitra.]

https://pl.wikipedia.org/wiki/Konfederacja_Narodu_Polskiego

 

Berlin i kalwiniści

Tytułem wstępu – przypomnienie:

Daj Prusakowi palec a odgryzie ci rękę – w 1655 Fryderyk Wilhelm (kalwinista, po dziadku Janie Zygmuncie!), lennik naszego Jana Kazimierza, zdradził króla wspierając Szwedów, aby potem na drodze zwykłego szantażu uzyskać suwerenność w 1657. Trzeba tu wspomnieć skąd między innymi brała się ta wielka pruska skuteczność – otóż, mimo nie tak dużych wtedy rozmiarów, już w XVII wieku księstwo to posiadało tzw. przedstawicieli dyplomatycznych w 14 (czternastu) krajach, a do tego pruską, sprawną sieć szpiegowsko-wywiadowczą i sowicie opłacanych agentów (wielkiego) wpływu.”

Wielbiciel Fryderyka w polskiej wikipedii tak o nim poetycznie pisze:

Wychowany w duchu kalwińskim odznaczał się przez całe życie pracowitością, dużym poczuciem obowiązku oraz cierpliwością. W młodości odebrał wszechstronne wykształcenie, władał m.in. francuskim, polskim i łaciną. Na jego dzieciństwie i młodości oraz pierwszym okresie rządów piętno odcisnęła wojna trzydziestoletnia, której Brandenburgia była jedną z najpoważniejszych ofiar. Przyszły elektor od najwcześniejszych lat był świadkiem łupienia kraju przez wojska, zarówno wrogie, jak i sojusznicze. Fryderyk Wilhelm nie miał okazać się jednak biernym obserwatorem – z doświadczeń pierwszych okresów wojny wyciągnął wnioski co do prowadzenia w przyszłości polityki zagranicznej przez państwo prusko-brandenburskie. W wyniku działań wojennych oraz panującej zarazy, następca tronu był zmuszony udać się do holenderskiej Lejdy. Tam też zetknął się i oczarował rozwiązaniami oraz reformami Holandii, będącej ówcześnie jednym z najwyżej stojących państw pod względem rozwoju cywilizacyjnego, kulturalnego, naukowego i gospodarczego.”

Ta angielska jest bardziej konkretna:

A member of the House of Hohenzollern, he is popularly known as „the Great Elector” (der Große Kurfürst) because of his military and political achievements. Frederick William was a staunch pillar of the Calvinist faith, associated with the rising commercial class. He saw the importance of trade and promoted it vigorously. His shrewd domestic reforms gave Prussia a strong position in the post-Westphalian political order of north-central Europe, setting Prussia up for elevation from duchy to kingdom, achieved under his son and successor. …With the help of French subsidies, he built up an army to defend the country. …

He was an advocate of mercantilism, monopolies, subsidies, tariffs, and internal improvements. Following Louis XIV’s revocation of the Edict of Nantes, Frederick William encouraged skilled French and Walloon Huguenots to emigrate to Brandenburg-Prussia with the Edict of Potsdam**, bolstering the country’s technical and industrial base.”

Syn elektora, Fryderyk I Pruski sprawę dokończył:

„Stał po stronie Habsburgów w wojnach przeciw Francji: przystąpił do Ligi Augsburskiej, a potem wspierał cesarza w wojnie o sukcesję hiszpańską. Od chwili uzyskania przez księcia Hanoweru godności elektora Rzeszy w 1692 i od koronacji elektora saskiego na króla Polski w 1697, który panował jako August II Mocny, Fryderyk starał się coraz intensywniej u cesarza o zgodę na własną koronację. Wreszcie 18 stycznia 1701 w Królewcu – poza granicami cesarstwa, ale za aprobatą cesarza – koronował się na „króla w Prusach” (in Prussia) przyjmując imię Fryderyka I. Tytuł królewski oznaczał pełną suwerenność Fryderyka w Prusach Książęcych i ostateczne zerwanie jakiejkolwiek zwierzchności lub praw Rzeczypospolitej do tego terytorium, jej niegdysiejszego lenna. Wkrótce większość państw europejskich uznała pruski tytuł królewski (Anglia, Rosja, Holandia, Dania, Szwecja, a także inne protestanckie kraje niemieckie). Francja i Hiszpania uznały ten tytuł w 1713, po pokoju w Utrechcie kończącym wojnę, w której stały względem Prus po przeciwnej stronie barykady. Mimo tajemnych obietnic August II jako elektor saski także uznał tytuł Fryderyka i obiecał przeprowadzić jego uznanie przez Rzeczpospolitą, jednak sejm polski odmawiał aż do czasu bezkrólewia 1764 roku, kiedy posłów przekonały rosyjskie i pruskie bagnety i pieniądze. Koronacji elektora sprzeciwiała się także kuria papieska, która uznała godność królów pruskich dopiero w 1787 roku (papież Benedykt XIV). Najdłużej protestował przeciw tej koronacji królewskiej zakon krzyżacki, który istniał nadal na licznych terytoriach katolickich Rzeszy Niemieckiej, mając tam swoje dobra i długo cieszył się poparciem cesarzy. W tym czasie tytułem księcia Prus wciąż posługiwali się władcy Rzeczypospolitej. …

Fryderyk I właściwie przyspieszył proces integracji poszczególnych części państwa prusko-brandenburskiego. Następcy Fryderyka I nazywali odtąd nie tylko swych urzędników, ale i poddanych generalnie „Prusakami”. Często jako oficjalnego tytułu dla całości państwa pruskiego używano określenia : „Królewskie Państwa Pruskie”. Miastem koronacyjnym stał się Królewiec, dawna siedziba mistrzów krzyżackich i książąt pruskich, ale stolicą administracyjną całego państwa pozostał Berlin.”

__

**) „Large number of religious refugees had arrived by ship at Cadzand and other coastal ports in the Netherlands. The edict, which reflected a hands-on practical approach by the Prussian leadership, provided for Prussian diplomats in Amsterdam to arrange ships to transport these by sea to the Free City of Hamburg where Prussian representatives would be on hand to arrange transport up the Elbe to their chosen destinations in the Brandenburg-Prussia heartland. For people fleeing from eastern and southern France provision was made for a land route via Sedan and the Duchy of Cleves, which had become a territory of Brandenburg-Prussia in 1666, and where the Great Elector (as the Prussian ruler is identified in English language history books) had arranged for them to be settled locally or transported on via the Rhine to new homes further east. In its third section the edict spelled out a succession of suggested places where the migrants might wish to live, and went on to promise „free choice [as to] their place of settlement… wherever they find it most convenient to practice their professions and trades”.

The edict expressly ruled out any customs duties or other taxes on assets that the migrants had been able to bring with them. Migrants would be accommodated in abandoned and dilapidated properties which their owners had lacked the means to make habitable. They would receive their properties free of mortgages or other debts or obligations, and they would be provided at no cost to themselves with the necessary timber and other building materials. Any former proprietors would be compensated for the transfer value of properties allocated to the migrants, and the new settlers would enjoy a six-year tax holiday in respect of any property taxes (though they would remain subject to the same taxes on consumption as other citizens).

In some of the many places where tracts of abandoned cultivable land had been identified, the elector’s edict provided for the perpetual freehold of these to be allocated to his „French Protestant Comrades in Belief” („Evangelisch-Reformirten Glaubens-Genossen”), free of mortgages or other encumbrances. Materials would be provided for refugee farmers to bring their land into cultivation and construct homes. A ten-year tax holiday was included in the package. The edict also recorded that in affected localities officials had been mandated to hire town houses where Huguenot refugees might be received and accommodated with their families rent free for up to four years while arrangements for them to create their own farms were put in place, although this generous provision was expressly conditional on beneficiaries subsequently bringing their farms into production. …

The elector moved fast. On 9 November 1685 translations of the Edict were printed in German, French and Dutch. These were quickly distributed to the affected areas in France using secret couriers and local Protestant networks.”

 

Kapitalizm wojenny czyli kto wymyślił dług publiczny

Czas mi dokończyć opowieść o początkach Bank of England. Zanim to zrobię, tytułem wstępu, jedna uwaga – punkt odniesienia – oto w 1685 Ludwik XIV wypędził z Francji hugenotów, czyli wyznawców „religii bankierskiej”.

__

A zacząć mi trzeba od września 1688, kiedy to Król Słońce ruszył na Cesarstwo. Korzystając z okazji, w listopadzie owego roku pomarańczowy Wilhelm III dokonał słynnej inwazji na Anglię. Francja początkowo to ignorowała, licząc że jakobici sami sobie z tym poradzą, ale w końcu musiała zareagować – w 1689 rewolucyjna Anglia wypowiedziała jej wojnę… W lipcu 1690 flota francuska odniosła miażdżące zwycięstwo nad połączonymi flotami Anglii i Holandii. Pomimo, że Francja nie poszła za ciosem i nie dobiła Wyspiarzy**, to rewolucyjny Londyn wpadł w wielką panikę obawiając się skutecznej inwazji: „England’s crushing defeat by France, the dominant naval power, in naval engagements culminating in the 1690 Battle of Beachy Head, became the catalyst for England’s rebuilding itself as a global power. England had no choice but to build a powerful navy.”

Pewien Szkot, czyli inaczej wyspiarski hugenot, niejaki William Paterson już w 1691 zaproponował nowatorską instytucję „wojennego finansowania”, która miała stać się owym Bank of England [The creation of the first central bank in England—an institution designed to lend to the government—was initially an expedient by William III of England for the financing of his war against France. He engaged a syndicate of city traders and merchants to offer for sale an issue of government debt. This syndicate soon evolved into the Bank of England, eventually financing the wars of the Duke of Marlborough and later Imperial conquests.”], ale wtedy polityczne okoliczności temu jeszcze nie sprzyjały, a poza tym transfer know-how z Amsterdamu był nadal w biegu. Warto tu przypomnieć pierwszy bank centralny w historii, przesławny Amsterdamsche Wisselbank. To tam właśnie wprowadzono wiele narzędzi nowoczesnej banksterki, ale i tak na końcu była piramida finansowa***:

„It initially operated on a deposit-only basis, but by 1657 it was allowing depositors to overdraw their accounts, and lending large sums to the Municipality of Amsterdam and the United East Indies Company (Dutch East India Company). Initially this was kept confidential, but it had become public knowledge by 1790. The agio on the bank money dropped from a premium at peak of around 6.25% to a discount of 2%, and by the end of the year the bank had to declare itself insolvent, offering to sell silver at a 10% discount to depositors. The City of Amsterdam took over direct control in 1791, before finally closing it in 1819.”

Okoliczności polityczne dojrzały w 1694, kiedy wigowska junta („The Whig Junto proper consisted of John Somers, later Baron Somers; Charles Montagu, later Earl of Halifax; Thomas Wharton, later Marquess of Wharton, and Edward Russell, later Earl of Orford”), zwana też pięcioma lordami-tyranami, przejęła władzę. Nowy Kanclerz Skarbu (od maja) natychmiast zarządził utworzenie Bank of England:

The establishment of the bank was devised by Charles Montagu, 1st Earl of Halifax, in 1694. …He proposed a loan of £1.2m to the government; in return the subscribers would be incorporated as The Governor and Company of the Bank of England with long-term banking privileges including the issue of notes. The Royal Charter was granted on 27 July through the passage of the Tonnage Act 1694****. Public finances were in such dire condition at the time that the terms of the loan were that it was to be serviced at a rate of 8% per annum, and there was also a service charge of £4,000 per annum for the management of the loan.”

Wreszcie w 1696, po kilku latach starań, kiedy to nieufny Newton zaczął już podejrzewać zdradę, Karol Montagu (przy pomocy Johna Locke…) osadził sir Isaaca na czele królewskiej mennicy. Ciekawe, iż w obliczu potężnego deficytu budżetowego [1689-97 Nine Years War, Average annual expenditure: £5,456,555, Average annual tax revenue: £3,640,000, Final debt: £16,700,000], Newton tak jak wielu przed nim popierał psucie monety (=debasement), tj. po prostu zmniejszenie ilości srebra w funcie sterlingu. Tak się jednak nie stało – na skutek zdecydowanego stanowiska Locke i Montagu, wartość funta została utrzymana:

„Sterling was regularly used in London and Amsterdam alike and became, after the Dutch currency, Europe’s most important means of foreign exchange. These are the two elements that are crucial to the process that we usually call a ‘Financial Revolution’ that characterised England’s commerce and trade since the later seventeenth century*****:

1. a stable currency (Sterling) that was now increasingly backed by gold;
2. the Bank of England—a private venture with royal monopoly and the permission to issue notes in lieu of cash.

Two further aspects must be mentioned here, as they are important elements of the Financial Revolution, as well:

3. the development of government bonds that were traded on the stock exchange;
4. several means of risk minimization by means of marine insurance.

In combination, these innovations greatly facilitated the expansion of Britain’s intercontinental trades. Britain was Europe’s only commercial economy that was heavily involved in both the American and Indian trades. During the eighteenth century British traders combined these two branches to a coherent ‘system’ of world trade in the very sense of the word—and it was only in Britain that such a process could possibly take place. This process was mirrored by London’s rise to global dominance as a financial centre and focus of the global commodity trades replacing Amsterdam.”

[Peter Bernholz and Roland Vaubel. « Explaining Monetary and Financial Innovation. »]

Trzeba tu pamiętać, że tzw. płynność finansową zapewniali wtedy Londynowi nie tylko „holenderscy” bankierzy, ale i ci portugalscy. No, i pilnowali tzw. bulionu, czyli kruszców: „The company dates to Moses Mocatta’s founding of a London bullion bank in 1671. Mocatta first sent silver to India in 1676, and the firm served as a broker to the Bank of England and the East India Company in the 18th and 19th centuries. The firm was renamed Mocatta & Goldsmid with the addition of Asher Goldsmid in 1783.”

Jeśli zaś chodzi o Katarzynę Barton, córkę przyrodniej siostry Newtona, to zamieszkała z nim w Londynie po 1696, aby pomóc mu w gospodarstwie domowym. Zaraz potem została metresą sir Charlesa, który w testamencie zapisał jej prawie cały swój majątek: „as a token of the sincere love, affection and esteem, I have long had for her person, and as a small recompense for the pleasure and happiness I have had in her conversation”… i tak to się plecie.

___

**) „The battle was the greatest French tactical naval victory over their English and Dutch opponents during the war. …Control of the English Channel temporarily fell into French hands but Vice-Admiral Tourville failed to pursue the Allied fleet with sufficient vigour, allowing it to escape to the River Thames. Tourville was criticised for not following up his victory and was relieved of his command. English Admiral Torrington – who had advised against engaging the superior French fleet but had been overruled by Queen Mary and her ministers – was court-martialled for his performance during the battle. Although he was acquitted, King William dismissed him from the service.”

https://pl.wikipedia.org/wiki/Anne_Hilarion_de_Tourville

https://en.wikipedia.org/wiki/Fire_ship

Over half of the convoy was saved. Some 90 ships were lost, the majority were Dutch and 40 were captured by the French. The two main goals of the convoy: first, to deliver the traders to their destinations in the Mediterranean and second, to establish a naval presence there, were defeated. For the French there was a huge gain, with prizes valued at 30 million livres. The City of London judged it the worst financial disaster since the Great Fire, 27 years previously. For Tourville it was worthy revenge for his defeat in the Battle of La Hogue one year earlier.”

***) „At the time of its inception, the Wisselbank was a 100 percent reserve bank, but at some point, probably as early as 1656, it violated that principle and began lending out deposits, in effect using the same money twice, and as a result, “slipping secretly into the practice of monetary issue.” In doing this, the Wisselbank created the first significant innovation in the history of money since Gyges invented the coin in Lydia in the 8th century B.C. Watching their hated commercial rival Holland morph into a world commercial power inspired the English to implement the same system, albeit almost a century later. …

Just as momentous as the ability to create money was the fact that the creation of the Bank of England “constituted the first complete official approval of money issue by private interests. In other words, private money issue became a socially and legally sanctioned institution during the 17th century.” At the founding of the Bank of England, two things happened simultaneously: Bank money came into being in a significant way at the financial heart of the world’s greatest sea power, creating the first alternative to metal specie in 2,500 years, and the power to create money slipped from the hands of the sovereign into private hands. The combined effect of these two events would have a momentous effect on the development of capitalism. The founding of the Bank of England under supervision of the Whig oligarchs was a privatization of a sovereign right similar in magnitude to the looting of Church property 150 years before with consequences that were just as far-reaching.” – E. Michael Jones

****) An Act for granting to their Majesties several rates and duties upon tunnage of ships and vessels and upon Beer, Ale, and other liquors: for Securing certain recompenses and advantages in the said Act mentioned, to such persons as shall voluntarily advance the sum of 1.5 million pounds towards carrying on the War against France.

*****) „Economically, the Bank, founded as a private corporation in 1694, was the premier institution of Britain’s 18th century financial revolution and helped stimulate the nation’s industrial development. Politically, the Bank underpinned Britain’s national ascendancy over France by managing the country’s public debt and helping to finance historic military victories from Blenheim (1704) to Waterloo (1815). Socially, the Bank of England represented the interests of a City of London mercantile elite and helped integrate men and women of all ranks into the culture of modern capitalism through the Bank’s expanding stock market and paper currency. In the 19th and 20th centuries, the Bank of England became in myth and then in fact Britain’s national bank: symbol of empire, guarantor of financial stability.”

 

Znowu ten Izaak Massa czyli Amsterdam i Moskwa – zapomniane (złego) początki

Emanuel_de_Witte_-_De_binnenplaats_van_de_beurs_te_Amsterdam.jpgThe Courtyard of the Beurs in Amsterdam (amsterdamska giełda) – Emanuel de Witte, 1653

Na początku XVII wieku Holandia osiągnęła szczyt potęgi – warto tu przypomnieć sobie kilka podstawowych faktów. Jej flota handlowa liczyła wówczas ponad 10 tysięcy statków i najważniejszy wtedy bałtycki handel zbożem – słynna matka całego handlu – przestał wystarczać.

Kluczowym momentem było podpisanie w Antwerpii, w 1609, rozejmu z Hiszpanią (podobnie było z Anglią w 1604) – wtedy to potęga handlowa Holandii czyli Zjednoczonych Prowincji wręcz eksplodowała. Jak się okazuje, to nie były dobre wieści dla Rzeczpospolitej, czego pierwszym przejawem były wydarzenia na Kremlu w 1612, no i osoba niejakiego Izaaka Massa

Het_Twaalfjarig_Bestand_in_Antwerpen_afgekondigd_-_Twelve_Years'_Truce_declared_in_Antwerp_(Frans_Hogenberg).jpgTwelve Years’ Truce declared in Antwerp in 1609. Town square with town hall. Crowd. Trumpet players. Illumination using tar barrels. Horses. Dogs. Wheelbarrow.

__

Okazuje się także, iż już pod koniec XVI wieku Holendrzy zaczęli handlować z Rosją bezpośrednio – przez Archangielsk. Mało tego, zaczęli tam handlować na wielką skalę zbożem, co z nadaje zupełnie nowych znaczeń wypadkom z 1648… A szczegóły** tych mało znanych okoliczności można poznać z fantastycznego artykułu Marii Boguckiej z 1962! Oto kluczowe jego fragmenty:

„Około roku 1600 i w następnych dwu dziesięcioleciach szereg znanych firm amsterdamskich takich jak Trip, Ranst, Spranger, Pels, Klenck, Vogelaer, Rutz, Wouters posiadało już w Archangielsku stałe kantory i przedstawicielstwa. Inni, jak van Mehem, Moucheron, Neyser, van Ringen, Remerts, bracia La Dale, Le Brun, Backart, Tensino, van Liebergen, także prowadzili tam szerokie interesy. Niemal co roku wyruszała do Archangielska z Holandii flota pokaźnych rozmiarów. W tej fazie jednak handlu holendersko-rosyjskiego zboże, jak się wydaje, nie odgrywało jeszcze poważniejszej roli. Z Moskwy sprowadzano do Amsterdamu — jak w średniowieczu — głównie futra i kawior, wywożono oczywiście kosztowności, tkaniny i wino. Porty bałtyckie, przede wszystkim zaś Gdańsk, przezywający właśnie okres największej świetności (szczyt eksportu w 1618 r.!), były niemal wyłącznym dostawcą ziarna na rynek holenderski. …

Frans_Hals_-_Wedding_portrait_of_Isaac_Abrahamsz_Massa_and_Beatrix_van_der_Laan.jpgFrans Hals (1582/1583–1666) Wedding portrait of Isaac Abrahamsz. Massa (1586–1643) and Beatrix van der Laan (1592–1639) – circa 1622

Przyczyny tak ostrych trudności występujących w tym czasie były złożone. Wymienić trzeba m.in. nieurodzaje, które w ostatnich latach XVI wieku miały miejsce na południu Europy. Ogarnięte głodem Włochy szukały zboża w tradycyjnym spichrzu Europy — na Bałtyku, co prowadziło do wzmożonego wykupu zboża w tamtejszych portach. Tocząca się w Niderlandach wojna również odegrała rolę: działania wojenne niszczyły wieś i jeszcze silniej uzależniały kraj od dostaw żywności z zagranicy. Fakt podziału kraju i zakazy handlu z wrogiem — a więc zarówno płd. Niderlandami jak z Hiszpanią — powiększały trudności dodatkowo.

Pierwsza połowa XVII w. przynieść miała dalsze perturbacje na rynku zbożowym. Dokonywał się w tym czasie szybki rozwój miast holenderskich i zapotrzebowanie na zboże wzrastało gwałtownie. W grudniu 1630 r. Amsterdam liczył już 115 tys. mieszkańców. Spożywali oni rocznie 21 tys. łasztów zboża. Przeciętny przywóz do Amsterdamu wynosił około 76 tys. łasztów rocznie. Z tego około 27,5% szło na spożycie wewnętrzne a 72,5% na wywóz — w tym 29% do Holandii a 43,5% za granicę.

Tymczasem właśnie w tym czasie dowóz zboża z rejonu Bałtyku zaczął napotykać na poważne trudności. Raz po·raz wybuchały konflikty zbrojne o dominium maris Baltici i walki szwedzko-polskie (zwłaszcza burzliwe były lata 1601—1609, 1611—13, 1626—29, 1643—45). Jednocześnie zaostrzał się zatarg wokół ceł sundzkich, podwyższanych nieustannie przez Danię, próbującą kontrolować wymianę i żeglugę bałtycką. Podobne zamachy czynione były zresztą także ze strony Szwecji. W latach dwudziestych XVII w. Szwedzi, opanowawszy prawie wszystkie ważniejsze porty bałtyckie, nakładają ogromne cła na wywożone stąd zboże.

Jednocześnie na terenie Amsterdamu coraz wyraźniej zarysowywały się projekty stopniowego zastępowania zboża polskiego zbożem rosyjskim. W roku 1625 powrócił z Moskwy znany kupiec zbożowy Isaac Massa, który przedstawił władzom miasta plan organizacji wielkiego handlu z Archangielskiem, co pozwoliłoby Holendrom uniknąć płacenia wysokich ceł na rzecz Szwedów i Duńczyków. Massa projektował utworzenie kompanii, która od cara miałaby uzyskać trzydziestoletni monopol na przywóz zboża z Archangielska. Pomysły te napotkały jednak na opór innych kupców holenderskich handlujących z Rosją i nie zostały zrealizowane. Zresztą car odmówił zawarcia z Niderlandami układu na wieloletnie dostawy. Mimo to handel zbożem rosyjskim rozwijał się coraz pomyślniej, a kupcy amsterdamscy coraz chętniej zastępowali w ten sposób dostawy z Polski. W tej sprawie prowadzono· zresztą w Holandii całą kampanię propagandową. W roku 1630 jeden z najczynniejszych działaczy na tym polu kupiec amsterdamski Joost Nykerke (Niewkerck), wydał nawet specjalny traktacik w tej sprawie. …

Jako główną przyczynę drożyzny zboża wysuwa autor z jednej strony konkurencję między kupcami holenderskimi, którzy sami w Polsce ceny podbijają, z drugiej nieurodzaj i wojnę. Nierówny stan wody w rzekach utrudnia spław i hamuje dowóz do portów bałtyckich. W dodatku zarówno Gdańsk jak i Królewiec, pośrednicząc w handlu zbożowym, ciągną z tego nadmierne zyski i bez skrupułu podwyższają ceny. Wszystkie te przyczyny, w połączeniu z wzrostem popytu w samej Holandii (coraz więcej ludności) spowodowały, że gdy w 1556 r. zboże kosztowało po 24 złote guldeny za łaszt, to w 1630 r. już powyżej 230, nierzadko zaś w Amsterdamie żyto sprzedaje się po 462 złote guldeny za łaszt, a pszenicę za 612. Autor ubolewa nad tym, że kosztem Holandii bogacą się kraje nadbałtyckie. Rocznie idzie stamtąd ok. 40 tys. łasztów zboża (w niektórych latach 70 tys.), za które kupcy płacą 28[0] milionów guldenów. „W tym leży przyczyna, że ci ze wschodu i z Polski tak bogaci, tak potężni, tak zuchwali i pyszni się stali; w tym leży przyczyna, że obecnie jezdzą w powozach zaprzężonych w czwórkę koni, podczas gdy niegdyś zwykli chodzić na piechotę“. W związku z tym proponuje albo całkowicie albo przynajmniej częściowo- zrezygnować z handlu bałtyckiego, a natomiast utworzyć kompanię, która by od cara uzyskała pozwolenie na wywóz z Archangielska 20 tys. łasztów zboża po dogodnej cenie 50—60 florenów za łaszt.

Jak wynika z dalszych wywodów, cena zboża polskiego – w związku z wysokimi opłatami celnymi nie spadała poniżej 180 florenów, a często była wyższa. Spodziewano się więc w Holandii, że w Archangielsku będzie się można zaopatrywać w zboże trzykrotnie taniej. Niewątpliwie poważną rolę odgrywał tu fakt, że w Gdańsku kupcy holenderscy mieli do czynienia z silnym miejscowym kupiectwem, które zmonopolizowawszy w swych rękach pośrednictwo w porcie, narzucało korzystne dla siebie ceny. Rynek archangielski, słabiej zorganizowany, podatniejszy był dla wyzysku i łatwiej tu było Holendrom dyktować swoje warunki transakcji. Ostatecznie zboże rosyjskie było znacznie tańsze od polskiego. …

Wyższe koszty frachtu wyrównywała oszczędność na cle, które przy przywozie z Gdańska było bardzo znaczne (opłaty w Sundzie, cła palowe, culaga** itd.). Przywóz zboża z Archangielska był bardziej zyskowny; handel z Rosją słynął zresztą od dawna ze swej opłacalności. W angielskiej Kompanii Moskiewskiej zysk 40% uważany był za mały, trafiały się operacje przynoszące 300% i więcej. M. M. Gromyko oblicza zyski Holendrów z handlu w rejonie Murmańska w XVI w. na przeciętnie 70%, z tym że zna przykłady 185% zysków. Niestety udało mi się znaleźć tylko jedną notatkę mogącą służyć do ustalenia w przybliżeniu różnicy cen na rynku Amsterdamu i Archangielska, a więc i obliczenia zysku. Wypadło około 25%, co wydaje się jednak nietypowe dla tego rodzaju transakcji. O możliwościach uzyskania znacznie większych zysków świadczy wielka gorliwość, z jaką kupcy holenderscy rzucili się w latach trzydziestych na kontakty z Archangielskiem. Już w 1628 r. powstała w Amsterdamie nowa kompania dla handlu z Rosją, której głównym celem był import zboża. 15 grudnia tego roku 9 kupców amsterdamskich — Eliasz Trip, Thijmen Jacobszoon Hinloopen, Guilliamo Bartolotty, Joost Willemszcon Niec’kerk, Adriaen Jacobszoon van Leeuwarden, Lenaert van Sorgen, Pieter Trip, Isaac Massa, Thomas de Swaen — związało się trzyletnią umową. Pierwszych pięciu objęło każdy po 1/7 udziałów, czterej pozostali po 1/14 — kompania miała więc działać na zasadzie zbliżonej do spółki akcyjnej. Isaac Massa i Thomas de Swaen będąc udziałowcami mieli jednocześnie pełnić funkcje faktorów na terenie Rosji. Zachował się kontrakt zawarty tego dnia z Massą na podróż do Moskwy na 1629 r. Jego wynagrodzenie wynosić miało 1400 carolus guldenów na koszty podróży oraz 2% od obrotu. Zastrzeżono również, że nie ma on prawa prowadzić interesów żadnych innych kupców oprócz członków kompanii. Kierownictwo kompanią należało do Tripa, Hinloopego, Bartolottiego i Nieckerka. Oni te wzięli na siebie obowiązki armatorów. …

Holendrzy przywozili do·Rosji sukna, jedwabie, kosztowności i różne wyroby ze złota i srebra, nieco wyrobów metalowych, wreszcie wina południowe. Wśród towarów wywożonych spotykamy futra, skóry, jucht, wosk, smołę, miód, łój, kawior, drzewo opałowe, konopie, tran, przede wszystkim jednak zboże. Import zboża w ciągu kilku lat przybrał tak poważne rozmiary,  że już  w 1636 r. Rosja może być nazwana spichlerzem zbożowym Holandii. …

W roku 1630 w Archangielsku obok zupełnie pojedynczych Anglików działało już 100 kupców niderlandzkich. W wyniku rozwoju handlu i żeglugi na trasie Amsterdam — Archangielsk (w połowie XVII w. rocznie kursuje tu 50—60 statków) nastąpiło w dużej mierze uniezależnienie Holandii od dostaw znad Bałtyku, a także znaczna obniżka cen zboża na amsterdamskim rynku. Już w końcu grudnia 1633 r. moscovische rogge sprzedaje się tu po 84 złote guldeny za łaszt. 5 i 9 września 1634 Selio Marselis sprzedaje ładunek zboża rosyjskiego po 92 i 95 złotych guldenów za łaszt. …

Fleuten_1647.jpg                                      Słynne holenderskie fluity, 1647

___

Reasumując należy stwierdzić, że pojawienie się tańszego niż polskie zboża rosyjskiego na rynku holenderskim było zjawiskiem wcześniejszym niż się dotąd przyjmuje. Już na przełomie XVI i XVII w. Holendrzy nawiązali żywe kontakty z Archangielskiem i wyparli stamtąd kupców angielskich. W pierwszej połowie XVII w. w Archangielsku działali już liczni faktorzy firm holenderskich. Liczba statków holenderskich, zawijających do archangielskiego portu szybko wzrastała. Jednocześnie w Amsterdamie prowadzono w latach dwudziestych i trzydziestych szeroką kampanię propagandową przeciw zbożu polskiemu, a na rzecz rosyjskiego. Przyczyną były wojny i niepokoje na Bałtyku, wzrost ceł, kurczenie się dostaw zboża do Gdańska z głębi Polski i wywołany częściowo przez to, a częściowo przez monopolistyczną politykę tutejszego kupiectwa, wzrost cen na zboże. W sumie zboże rosyjskie, mimo i koszty frachtu były nieco wyższe, a transport dłuższy i bardziej niebezpieczny, było kilkakrotnie tańsze od zboża polskiego. Fakt ten zadecydował w Holandii o szybkim rozwoju zainteresowań przywozem z Archangielska kosztem częściowej rezygnacji z importu z Polski.”

**) Łaszt to miara objętości  = ponad 3000 litrów, czyli prawie 2500 kg ziarna (pszenicy);

„CULAGA, opłata pobierana na potrzeby miasta od towarów przeładowywanych w porcie, początkowo sporadycznie, od XVII wieku do roku 1792 stale. Wysokość ustalały ordynki, z reguły była wyższa od ► cła palowego, co zachęcało do pozostawiania towarów w Gdańsku. Dochody płynęły do kasy ► Kamlarii, zasilając tzw. fundusze posiłkowe na rzecz miasta.

CŁO PALOWE, rodzaj opłat celnych. Nakładane co najmniej od roku 1341 na statki wchodzące do portu gdańskiego i z niego wychodzące oraz na towary wywożone i przywożone drogą wodną. Zależało od aktualnej ceny i wartości, ustalanej na podstawie specyfikacji ładunków potwierdzonych przez urzędników portowych. Od roku 1585 połowę otrzymywał skarb królewski. Od cła palowego zwolnione były towary na użytek dworu królewskiego, amunicja i uzbrojenie dla wojsk polskich. Płacono je w ► Ratuszu Głównego Miasta do urzędu ► komory palowej. Prowadzono specjalne księgi cła palowego; dochody przeznaczano m.in. na konserwację i rozbudowę urządzeń portowych.”

„The pear-shaped vessel had a large cargo bay near the waterline and a relatively narrow deck above. In part, this design was a method used to avoid high taxes collected by Denmark in the Øresund, which was assessed based on the area of the main deck. The fluyt was square rigged with two or three masts. Masts were much higher than those of galleons to allow for greater speed. At times fluyts were also armed and served as auxiliary vessels, which was a common practice in the Baltic Sea.”

PS. Cena frachtu na 1 łaszt: Amst-Gda circa 15 guldenów, a Amst-Arch circa 25 guldenów.