Jak prawnuk Jana III carem chciał zostać

+Prince_Charles_Edward.jpgCharles Edward Louis John Casimir Silvester Severino Maria Stuart

___

Pamiętacie może biedną Klementynę? Trzeba mi zamknąć „jej” wątek mało znanym szczegółem – otóż w 1745 jej syn Karol, prawnuk Jana III, uderzył w konkury o rękę… carycy Elżbiety. Oczywiście nic z tego nie wyszło, ale jest to ciekawy przyczynek do polityki jakobitów oraz (intrygującego) panowania Elżbiety. Pikanterii dodaje ciekawa koincydencja – „oświadczyny” Karola dotarły do Petersburga mniej więcej w czasie słynnego ślubu, któremu Elżbieta „przewodniczyła” – przyszłego Piotra III z przyszłą Katarzyną II…

Z kolei, swemu młodszemu bratu, Henrykowi, swatał Karol córkę księcia Radziwiłła, ich (dalszego) kuzyna. Z tego też nic nie wyszło, a ów Henryk został w 1747… kardynałem! „Posiadał tytuł kardynała od chwili nominacji do śmierci przez 60 lat i 10 dni – najdłużej w historii kościoła katolickiego.” Na nim ostatecznie „wygasła męska linia Stuartów. Prawa do korony brytyjskiej zgodnie z popieranymi przez jakobitów legitymistycznymi zasadami sukcesji przeszły na byłego króla Sardynii Karola Emanuela IV…

Po śmierci brata w 1807, ich prochy zostały razem pochowane w Bazylice św. Piotra na Watykanie, razem z prochami ich rodziców.

 

 

Reklamy

Szkoci über-alles

Czytając o tzw. Chwalebnej Rewolucji co rusz, ku mojemu sporemu zdumieniu, potykałem się w kluczowych miejscach o szkockie nazwiska. A przecież to zdumienie było nie na miejscu, wszak to Szkoci właśnie, u zarania swojej nowej tożsamości, jeszcze w XVI wieku, określali się nowym narodem wybranym** (trzeba mi będzie do tego jeszcze wrócić)!

Wszystko to przez brak w polskiej kulturze rozeznania tzw. szkockiego oświecenia, czyli okoliczności powstania nowej antycywilizacji, „naukowej” cywilizacji śmierci… No, ale revenons à nos moutons – jak już pisałem, loże masońskie powstały w Szkocji, a szkockie bractwa trzęsły Rzplitą, aby potem szkoccy medycy trzymali carat za… gardło. To z kolei, co mnie wczoraj zaskoczyło, to rola Szkotów w powstaniu straszliwej partii wigów – człowiek się uczy całe życie:

The term „Whig” was originally short for „whiggamor”, a term meaning „cattle driver” used to describe western Scots who came to Leith for corn. In the reign of Charles I the term was used during Wars of the Three Kingdoms to refer derisively to a radical faction of the Scottish Covenanters who called themselves the „Kirk Party” (see the Whiggamore Raid). It was then applied to Scottish Presbyterian rebels who were against the King’s Episcopalian order in Scotland. The term „Whig” entered English political discourse during the Exclusion Bill crisis of 1678–1681 when there was controversy about whether or not King Charles II’s brother, James, should be allowed to succeed to the throne on Charles’s death. „Whig” was a term of abuse applied to those who wanted to exclude James on the grounds that he was a Roman Catholic. The fervent Tory Samuel Johnson often joked that „the first Whig was the Devil”.”

I wtedy pomyślałem, retorycznie – jaki jest najsławniejszy, współczesny symbol imperium brytyjskiego? Bond, James Bond, ofkors! Nie muszę tu tłumaczyć ani kim jest Sean Connery, ani jaka jest różnica w intepretacji postaci Bonda między nim a Anglikiem, Rogerem Moore…

Ale to nie wszystko – sprawdziłem owego Fleminga, Iana Fleminga, no i trafiony, zatopiony:

Fleming was the grandson of the Scottish financier Robert Fleming, who founded the Scottish American Investment Trust and the merchant bank Robert Fleming & Co. …

Fleming got his start at the age of 13 working for local textile firm, Messrs Edward Baxter and Son. By 21, he was Edward Baxter’s private clerk. In time, Fleming had learned enough about investment procedures from Baxter to oversee the firm’s American holdings. Fleming launched the Scottish American Investment Trust in 1873, the first of the Scottish investment trusts. He went on to become an international financier in London, establishing the investment bank that bore his name for more than a century and out of which the Fleming Collection of Scottish art and the Fleming Collection Gallery was born.

A contemporary of J. P. Morgan and a close business associate and friend of Jacob Schiff of Kuhn, Loeb & Co., Fleming was widely known and respected in financial circles on both sides of the Atlantic. He was one of the shrewdest investors of his generation and an acknowledged expert in the financing of American railroads.”

PS. A dzisiaj mamy choćby takiego N. Fergusona od Rotszyldów

___

**) https://en.wikipedia.org/wiki/Covenanter

https://en.wikipedia.org/wiki/Cameronian

 

 

 

Jak Rosję Szkoci trzymali za… gardło

Czas podsumować szkocki wątek w Rosji. Pamiętacie jak pisałem o szkockim potopie w Rzplitej? Otóż, tak się składa, iż po roku 1648 słynna sieć szkockich bractw w Polszcze (które przyjmowały w swe szeregi wszystkich swoich rodaków, tylko nie katolików…) szybko rozpłynęła sie w tzw. mroku historii. Trzeba przy tym pamiętać, że w „naszych” okolicach, Szkoci wówczas to nie tylko najemni żołnierze, ale może nawet przede wszystkim imperialni kupcy, czyli wytrawni wywiadowcy zarazem.

Jest kilka postaci, które dobrze ilustrują ów „przejściowy” okres Szkotów w tej części Europy – wpierw mamy Camerona (zwanego swojsko Krzywonosem) u Chmielnickiego, potem sławny klan Bruce osiedlający się w Rosji w 1649, no i wreszcie przesławnego Patryka Gordona, który wprawdzie wzruszył sie w Krośnie na pogrzebie swego słynnego katolickiego rodaka, ale:

„Po zawarciu rozejmu opuścił polskie wojska i zamierzał się zaciągnąć do armii austriackiej, ale uległ namowom ambasadora rosyjskiego Leontiewa i wstąpił w 1661 [roku koronacji Karola II i przygotowania II polskiej wojny domowej…] w stopniu majora do armii carskiej, mimo że o Polsce miał pochlebną opinię (zapisek w dzienniku, 1659: od dawna uważam, że cudzoziemcy mają w Polsce przepiękne życie i że porządny człowiek szybko uzyskuje możliwości zrobienia kariery (oraz): wierzyłem, że moje wyznanie, znajomość języków, szczególnie łaciny, i godność szlachecka będą niemałą pomocą wśród narodu, gdzie wykształcenie, szlachectwo i prawość otwierają drogę ku wielkim zaszczytom i sukcesom.)”… jego obszerne dzienniki, nigdy nie zostały przetłumaczone na polski.”

To właśnie ów Gordon otwiera nowy rozdział szkockiej i zarazem imperialnej polityki – to Rosja staje się głównym przedmiotem jej zainteresowania, z tym że metoda jej uprawiania jest już inna. To nie sieć kupiecka odgrywa w tym największą rolę, ale sieć „medyczna”, która oprócz części wywiadowczej (te brytyjskie apteki w każdym mieście Rosji…), daje bezpośrednią kontrolę nad tzw. samodzierżawiem [ha, ha]… A podstawę „merytoryczną” dało tzw. szkockie oświecenie, nie istniejące w polskiej wiki:

By the 17th century, Scotland had five universities, compared with England’s two. … Robert Sibbald (1641–1722) was appointed as the first Professor of Medicine at Edinburgh, and he co-founded the Royal College of Physicians of Edinburgh in 1681. These developments helped the universities to become major centres of medical education and would put Scotland at the forefront of new thinking. By the end of the century, the University of Edinburgh’s Medical School was arguably one of the leading centres of science in Europe, boasting such names as the anatomist Alexander Monro (secundus), the chemists William Cullen and Joseph Black, and the natural historian John Walker. By the 18th century, access to Scottish universities was probably more open than in contemporary England, Germany or France. Attendance was less expensive and the student body more socially representative. In the eighteenth century Scotland reaped the intellectual benefits of this system.

Uporządkujmy zatem działalność szkockich medyków na carskim dworze:

  • w 1704 szkocki mason Robert Erskine zostaje osobistym lekarzem Piotra I, a w 1716 jego głównym doradcą…
  • w 1718-35 mamy interludium, kiedy to naczelnymi, carskimi medykami byli niejaki Laurentius Blumentrost oraz holenderski mennonita Nicolaas Bidloo**
  • w 1736, wraz z przybyciem dr. Jamesa Mounsey, Szkoci powoli odzyskują „inicjatywę” – Mounsey zostaje osobistym medykiem carycy Elżbiety*** i wprawdzie w 1762, po zamordowaniu Piotra III, musiał ponoć uciekać do Szkocji, ale wcześniej zdążył ściągnąć swojego ziomka (!) dr. Matthew Halidaya, już w 1756 [NB. w 1764 ginie Iwan VI…].
  • w 1776 inny zaproszony przez Mounsey’a ziomek, dr John Rogerson zostaje kolejnym szkockim a osobistym lekarzem Katarzyny II i w 1796 to właśnie on wystawia jej akt zgonu…
  • z kolei ów Rogerson (Rosję opuszcza dopiero w 1816) ściąga tam słynnego sir Jamesa Wylie, który w 1799 zostaje osobistym lekarzem Pawła I, a do pomocy ma na dokładkę dr. Johna Grieve – po zamordowaniu cara w 1801, Wylie nigdzie już uciekać nie musi, mimo że wystawia „fałszywy” akt zgonu… „In 1841 he was promoted to the rank of Actual Privy Councilor
  • w 1803 zaproszenie dostaje sir Alexander Crichton i zostaje osobistym medykiem cara Aleksandra (do 1819);  a do pomocy ma na dokładkę dr. Matthew Guthrie.

__

**) https://pl.wikipedia.org/wiki/Ernest_Jan_Biron

***) „He was then suddenly summoned to St Petersburg and ‘without my desire or inclination’ was appointed on 29 September/10 October 1760 body-physician to the empress with the rank of state counsellor. He attended her for a little over a year and was one of the three physicians to sign her death certificate. Peter III, by a decree of 20/31 January 1762, only increased Mounsey’s glory by raising him to the rank of privy counsellor and giving him the offices of archiater and body-physician – offices which, as Mounsey assures his correspondent, were not always automatically granted to the same person. … During his short term as archiater he compiled important legislation affecting the status and duties of medical personnel, which Peter III signed and the Senate ratified.

… Mounsey frequently sent him specimens of rocks and minerals and consignments of seeds.” Among the latter were seeds of the ‘true’ rhubarb, Rheum palmatum, dispatched to Baker in 1761. A year later, Mounsey brought seeds for Sir Alexander Dick, President of the Royal College of Physicians of Edinburgh, of which he was made an honorary fellow on 2. November 1762. Seeds were given also to Professor John Hope, who successfully planted them in the Royal Botanical Gardens in Edinburgh; Hope subsequently sent an engraving of the plant and a report, acknowledging Mounsey’s involvement, to the Royal Society, which was published in 1765 in its Phil. Transactions. The history of British interest in acquiring medicinal rhubarb from Tibet, Mongolia and China via Russia (which had a virtual monopoly in the rhubarb trade until 1782) and in cultivating it here is fascinating and complex. It involved not only Mounsey, to be sure, but other Britons in Russia, such as John Bell, as well as leading British botaniscs and gardeners. Nonetheless, the award of a gold medal by the Royal Society for the Encouragment of Arts on 17 January 1770 consolidated for his own time and for posterity the role and reputation of ‘Rhubarb’ Mounsey.”

 

 

 

 

Ach, ci „biedni” Szkoci…

From the end of the sixteenth century foreign doctors, many of whom were English or Scots, had been travelling to Russia to practise and to seek their fortune. Emperor Peter the Great (1672-1725), in his endeavours to modernize the Russian state, further encouraged the influx of professional men of all kinds from Westem countries, and by the time of Catherine the Great (1729-1796) it was said that almost every town of any size in Russia had an English or Scots physician or apothecary. Prominent among the long line of such immigrants was Dr John Samuel Rogerson (Figure l), who had
come to Russia on the recommendation of his kinsman Dr James Mountsey (c. 1700-1773), personal physician to Empress Elizabeth, the predecessor of Catherine the Great.” **

DR JAMES MOUNSEY, ‚Chief Director of the Medical Chancery and of the whole
Medical Faculty throughout the whole Russian Empire’was born in Skipmyre, birthplace of William Paterson, founder of the Bank of England. Mounsey served as a physician in Russia for 26 years from I736 to 1762, some of that time as personal physician to the Empress Catherine the Great and her husband Tsar Peter III. lnterestingly, three of Catherine’s doctors came from the Lochmaben area of Dumfriesshire, Dr Matthew Halliday [Born on 12 April 1732, he went to Russia around 1756 to practise as a doctor, although it is not clear how he had become qualified. …He became physician to Empress Catherine the Great and by 1768 was in charge of the St Petersburg inoculation hospital.] and Dr John Rogerson being the other two.

When Tsar Peter was murdered, Mounsey fled from Russia back to Scotland and purchased the ancestral Dumfriesshire estate of the Carruthers family, RAMMERSCALES, near Lockerbie, where he built himself a classical Georgian house of red sandstone overlooking Annandale. Convinced that agents had been sent to kill him by his enemies at the Russian court, Mounsey faked his own death and holed up at Rammerscales, which had been deliberately built with two doors in every room, so that he would have an escape route in the event of trouble. Mounsey’s ghost, ‚Old Jacobus’, is said to haunt the library, and schoolchildren who occupied the house during the Second World War were so spooked they insisted on moving out to the stables.”

A pamiętacie ów gwałtowny zgon „w toalecie” Katarzyny II, zwanej wielką?

Worried by Catherine’s absence, her attendant, Zakhar Zotov, opened the door and peered in. Catherine was sprawled on the floor. Her face appeared purplish, her pulse was weak, and her breathing was shallow and laboured. The servants lifted Catherine from the floor and brought her to the bedroom. Some 45 minutes later, the royal court’s Scottish physician, Dr. John Rogerson, arrived and determined that Catherine had suffered a stroke. Despite all attempts to revive the Empress, she fell into a coma from which she never recovered. Catherine was given the last rites and died the following evening around 9:45.

Co za zbieg okoliczności, iż jej lekarzem był akurat Szkot, ów John Rogerson:

After studying medicine in Edinburgh Rogerson became one of many Scots who travelled to Russia to pursue a medical career. By 1776 he was physician to the Empress, Catherine the Great – one of his duties was the medical inspection of her many lovers for venereal disease. He also became an advisor and diplomat in the Russian court. Rogerson remained in Russia and continued to be employed by Catherine’s successors after her death in 1796. Whilst there he sent many delicacies home to his family in Scotland, such as salted cucumber and reindeer tongues. In 1816, following forty years service, he left St. Petersburg and returned to Scotland after amassing a considerable fortune.

Wszak po nim znów nastał jego ziomek:

In 1790 Wylie was invited to Russia by Dr. John Rogerson (1740—1828), a court physician to Catherine the Great. He entered the Russian service as senior surgeon in the Eletsky Infantry Regiment. Wylie participated in the Polish–Russian War of 1792 and in military operations against the Kościuszko Uprising, culminated in the Battle of Praga. In 1794 he was promoted to staff surgeon.

Retired after the end of the war, Wylie practiced in Saint Petersburg. His reputation grew quickly. Successful operations on Danish ambassador, Baron Otto von Bloom, and later on Count Ivan Kutaisov, the Tsar’s closest confidant, made him Surgeon-in-Ordinary to Paul I in 1799. When Paul I was murdered on 23 March 1801, Wylie embalmed the body and gave a certificate that the cause of death was apoplexy.

In 1804 Alexander I invited Wylie back to military service as Medical Inspector of the Imperial Guard. On 2 December 1805 he accompanied the Tsar during the Battle of Austerlitz. In 1808 Wylie was elected President of the Imperial Medical and Surgical Academy in Saint Petersburg.

Wylie was appointed Inspector General for the Army Board of Health in 1806, and became Director of the Medical Department of the Imperial Ministry of War in 1812. On 7 September 1812 at Borodino he performed about 80 operations on the field. He also attended the mortally wounded General Prince Pyotr Bagration, Commander-in-Chief of the 2nd Russian army. On 27 August 1813 at Dresden he amputated the mortally wounded General Moreau’s legs, which were shattered by a cannon shot as he was talking to the Tsar.

Wylie accompanied Alexander I during his visit to England in 1814, and was knighted by the Prince Regent. On 2 July 1814, at the special request of the Tsar, Whylie was created a baronet in the name and on behalf of George III. On 2 February 1824 his title was recognized by the State Council of the Russian Empire, making him the unique baronet in the country’s history. …

The Scottish doctor continued to enjoy imperial confidence under Alexander’s brother and successor Nicholas I. In general during the Napoleonic wars and the Russo-Turkish war of 1828 — 1829 Wylie took part in more than 50 battles. …

In 1823 Sir James Wylie, being Director of the Medical Department, started the Voenno-Meditsinskii Zhurnal (Journal of Military Medicine), Russia’s major military medical periodic publication. Nowadays it is the oldest Russian peer reviewed scientific journal.

Jakby ich było mało, oto i następny Szkot a carski medyk:

Sir Alexander Crichton (2 December 1763 – 4 June 1856) was a Scottish physician and author.

Born in Newington, Edinburgh, Crichton received his M.D. from Leyden, Holland, in 1785. He developed his medical skills through studies at Paris, Stuttgart, Vienna, and Halle. He returned to London in 1789, becoming MRCS but by 1791 he had moved from surgery, becoming a member of the Royal College of Physicians, and a Fellow of the Linnean Society of Londonin 1793, holding the post of physician at Westminster Hospital between 1794 and 1801.

In 1803, Crichton was invited to become the emperor of Russia’s personal physician, and between 1804 and 1819 was appointed Physician in Ordinary (personal physician) to Tsar Alexander I of Russia and to Maria Feodorovna, the Dowager Empress. He was also head of medical services in that country, receiving several Russian and Prussian honours.

Retiring to England, Crichton wrote several books dealing with medical and geological subjects, becoming a member of the Royal Geographical Society in 1819. Crichton’s extensive collection of minerals consisted mainly of specimens from Siberia, Russia, Norway, Hungary, Germany, the UK, the US and India. These were acquired during his tenure as physician to Alexander I of Russia and during his travels throughout Europe when he was studying medicine.

He was the second person to describe a condition similar to the inattentive subtype of attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD)… Crichton was one of several people across the country who benefited from the compensation scheme to slave owners after slave ownership was outlawed by the British government in 1833 under the Slavery Abolition Act. Crichton received £4184 0S 1D for 240 enslaved.

**) Dr John Grieve FRS FRSE FSA FRSA (1753-1805) was a Scottish physician who rose to be physician to the Russian royal family. He did much to foster international relationships between Russia and Scotland. His sister Jean [Joan, Joanna?] Grieve married Dr James Mounsey, who also saw service to the Russian royal family. …In 1778 he began service to the Russian Army, firstly based with the Voronezh Division. Returning to Britain in 1783 due to ill-health, he came to some fame through his attempt to introduce the Russian drink of koumiss (fermented mare’s milk) to the country… In 1798 he returned to Russia as personal physician to Tsar Paul I and following the tsar’s death in 1801, physician to Tsar Alexander I and his wife, Empress Elizabeth. In this role he would undoubtedly have come into contact with Matthew Guthrie***, a fellow Scot of very similar background, who was the personal Councillor of the tsar and empress. …

James Grieve was born in Hawick in 1703. Grieve was authorized to practice medicine in Russia in 1734, arriving two years ahead of his contemporary James Mounsey, future archiater to Empress Elizabeth [James był wujem Johna!]… He translated for publication the „History of Kamtschatka,” in 1763 as his Russian service ended. This book details the overland portion of the 1733-1743 exploration into the vast eastern expanses of Asia initiated under Emperor Peter I and concluded during Empress Elizabeth’s reign.

***) Dr Matthew Guthrie FRS FRS FRSE FSA FRSA (1743–1807) was a Scottish physician, mineralogist and traveller who rose to be councillor to the Russian royal family. He made extensive studies of Russian history and folklore, and did much to foster international relationships between Russia and Scotland and promote Russian culture.

His initial role was as physician to the 1st and 2nd Imperial Corps of Noble Cadets in St Petersburg. He was granted a doctorate (MD) in St Petersburg in 1776. He later became a personal Councillor to both Tsar Alexander I and his wife, Empress Elizabeth. …

They had two daughters, Anastasia Jessie Guthrie (1782–1855) and Mary Elizabeth Guthrie (1789–1850). Anastasia married 59-year-old Charles Gascoigne [was a British industrialist at the beginning of the Industrial Revolution. He was a partner and manager of the Carron Company ironworks in its early years, but left in 1786, before the company’s success became obvious, to reorganise the production of iron and cannon in Russia. He remained in Russia for 20 years, until his death.] in 1797 when she was only 15.

___

PS. Robert Erskine (1677–1718) was an advisor to Tsar Peter the Great. He became one of the Tsar’s most powerful advisors. He engaged in medical studies in Edinburgh, Paris and Utrecht and was made a Fellow of the Royal Society in 1703. He arrived in Russia in 1704. Head of the entire medical chancellery, he was the Tsar’s chief physician****. He was so influential that he was appointed the first director of the St. Petersburg Kunstkamera and library. In 1716, the Tsar elevated him to privy councillor. Robert Erskine was a part of masonic network of Scottish Jacobites that influenced the Russian court.

****) When Robert Erskine, the Tsar’s Scottish-born personal physician, died in 1718, Blumentrost was appointed to the position. He kept Johann Daniel Schumacher, Erskine’s assistant who had studied at the University of Strasbourg and had been in charge of the Imperial Library and the Kunstkamera under Erskine, on as his secretary… Empress Anna did not trust Blumentrost, mainly because of his devotion to the two daughters of Peter the Great and Catherine, Anna and Elizabeth. When Elizabeth became Empress, he came back into royal favour. She reinstated his rank of State Councillor and raised his salary. …Blumentrost’s brothers Ivan (Johannes Deodatus or Johann Deodat; 1676–1756) and Christian were also court physicians. Ivan was also personal physician to Peter I (and his field physician and archiater) and had also studied in Halle and Leiden. He fell out of favour under Empress Anna and died in poverty in 1756; he is buried in the same grave with Laurentius.

PS2. Count Jacob or James Daniel Bruce (Russian: Граф Яков Вилимович Брюс, Graf Yakov Vilimovich Bryus; 11 May 1669 – 30 April 1735) was a Russian statesman, military leader and scientist of Scottish descent (Clan Bruce), one of the associates of Peter the Great. According to his own record, his ancestors had lived in Russia since 1649. He was the brother of Robert Bruce, the first military governor of Saint Petersburg.

Robert Bruce (Russian: Роман Вилимович Брюс, Roman Vilimovich Bruce; 1668–1720) was the first chief commander of Saint Petersburg. Of Scottish descent, he was the brother of Jacob Bruce and father of Alexander Romanovich Bruce. etc.

 

 

Biedna Klementyna, czyli „polska” wiki

The_solemnisation_of_the_marriage_of_Prince_James_Francis_Edward_Stuart_and_Princess_Maria_Clementina_Sobieska_(Montefiascone_1_September_1719)_by_Agostino_Masucci.jpg

The solemnisation of the marriage of Prince James Francis Edward Stuart and Princess Maria Clementina Sobieska (Montefiascone 1 September 1719) by Agostino Masucci (1735, Scottish National Portrait Gallery)

___

Wielokrotnie wskazywałem na tendencyjność „polskiej” wikipedii – np. wpisy nt. polskiego Kościoła są tam, delikatnie mówiąc, wypaczone, a z kolei niektóre tematy (szczególnie te żydowskie) w ogóle nie istnieją, pomimo szerokich omówień po angielsku itp. itd. Kolejny szczyt został osiągnięty przy okazji wnuczki Jana III. Oto co po polsku napisali:

Maria Klementyna Sobieska herbu Janina (ur. 17 lipca 1701 w Oławie, zm. 17 stycznia 1735 w Rzymie)… Po urodzeniu drugiego dziecka, pogrążona w depresji, opuściła męża i synów. Zamieszkała w klasztorze św. Cecylii w Rzymie, gdzie poświęciła się modlitwie i ascezie. Wkrótce zmarła (zagłodziła się na śmierć) i została pochowana w podziemiach Bazyliki św. Piotra na Watykanie.”

Tymczasem, po angielsku mamy odpowiednio taki tekst:

The married life of James and Maria Clementina proved turbulent and unhappy. Reportedly, James initially had a favorable impression of her because of her beauty, while she disliked him because of his lack of it, as well as his passive nature. She befriended the governess of her son, a Mrs Sheldon, who became her confidant and favourite. On the other hand, she disliked the influence of James’ favourite John Hay of Cromlix and his wife Marjorie, and reportedly, she suspected James of having an affair with Marjorie Hay.

In 1725, soon after their second child’s birth, James fired Sheldon and appointed James Murray as the guardian of their sons against the wishes of Maria Clementina. She left him and went to live in convent of St. Cecilia in Rome with her favorite Sheldon and the rest of her personal retinue. She accused her husband of adultery, while he said it was sinful to leave him and her children. Upon the advice of Cardinal Alberoni, who claimed it was her only chance to gain support against her husband, Maria Clementina claimed that James wished to give his son a Protestant education. This claim secured her the support of the Pope as well as the Kingdom of Spain against James and the sympathy of the public when she demanded that James remove the Duke of Dunbar and the Hays from his court and reinstate Sheldon in her position. In April 1726, James granted her sons permission to visit her. The whole affair was seen as a scandal in Europe and reported about by anti-Jacobite agents in Rome. In May 1727, through the mediation of the duke of Liria, James removed the Hay couple from his court, and in January 1728, Maria Clementina and James reconciled in Bologna.

In practice, however, Maria Clementina and James lived the rest of their marriage separated: James preferred to reside in Albano, while Maria Clementina lived in the Palazzo Muti in Rome. She was prone to depression, spending much of her time praying and submitting to religious fasting and other Catholic ascetic rituals, which is thought to have played a role in the fact that she never conceived again. Her sexual relations to James soon discontinued; they seldom dined together, and though they were officially reconciled, she preferred to avoid him outside formal occasions. Maria Clementina did perform the ceremonial functions she had as Jacobite queen: in June 1729, for example, she gave an audience for Montesquieu. Her favourite Mrs Sheldon did not officially reside at the Jacobite court, but she provided her with a residence close to it, and kept her as a confidante. Her relation to her younger son was not close, as he was his father’s favourite, but she was close to their elder son Charles, who was his mother’s favourite: during an illness of Charles in 1732, for example, Maria Clementina tended to him despite the fact that he fell ill in Albano and she was thus forced to meet James.

Her health was weakened by her ascetic life style and deteriorated as the years went by. Maria Clementina died at the early age of 32 on 18 January 1735. She was interred with full royal honors in St. Peter’s Basilica in Rome. Pope Clement XII ordered that she have a state burial. Pope Benedict XIV commissioned Pietro Bracci (1700–1773) to sculpt a monument to her memory, which was erected in the Basilica.”

 

Straszliwa walka o najbogatszą rękę w Rzplitej

Zacznę od przypomnienia postaci Henryka Gordona de Huntly: „W roku 1658 otrzymał od sejmu indygenat polski z zachowaniem rodzinnego szkockiego herbu, w Polsce nazwanego Bydant. W 1665 wziął udział w rokoszu hetmana Jerzego Benedykta [Sebastiana] Lubomirskiego, walcząc przeciw wojskom króla Jana Kazimierza.

Poza tym wiadomo o nim tylko tyle, że miał córkę Katarzynę (zm. 1691 w Paryżu), damę dworu królowej Ludwiki Marii Gonzagi. 29 kwietnia 1659 Katarzyna poślubiła podskarbiego wielkiego koronnego, poetę Jana Andrzeja Morsztyna. Patrick Gordon napotkał ich w tym roku w obozie Lubomirskiego, co wspomina w swym dzienniku.

Morsztynowie mieli czworo dzieci, córki: Teresę, która wstąpiła do konwentu wizytek w Paryżu, Ludwikę Marię (zm.1730), która wyszła za Kazimierza Ludwika Bielińskiego, Izabelę (zm. 1758), która poślubiła Kazimierza Czartoryskiego, oraz syna Michała Alberta (poległ w 1695 pod Namur), który po emigracji rodziny Morstinów do Francji przybrał miano hrabiego de Châteauvillain i zaciągnął się do armii francuskiej. Żonaty z Teresą z ks. de Luynes z najwyższej arystokracji francuskiej, pozostawił dwie córki. W ten sposób drobny [a to dobre!] szlachcic i skromny oficer Henry Gordon stał się przodkiem wielu potomków wysokiej arystokracji europejskiej.”

Zadziwiający jest w tym wpisie w wiki początek: „daty urodzenia i śmierci nieznane”, wszak Anglicy piszą: „…the fifth [son], Lord Henry, distinguished himself in the service of Poland. Of the daughters, Anne was married to the third earl of Perth; Harriet, first to George, Lord Seton, secondly to John, second earl of Traquair; Jean to Thomas, second earl of Haddington; Mary to Alexander Irvine of Drum; his youngest daughter Catherine Gordon became lady-in-waiting of Marie Louise Gonzaga, Queen of Poland, consort of both brothers Kings Władysław IV Vasa and John II Casimir Vasa.” Nadto, trzeba dodać iż ów Gordon (najprawdopodobniej) nie był katolikiem, ale zwolennikiem szkockiego kościoła episkopalnego.

Tak czy inaczej, owa Katarzyna Gordon została babką króla Stasia oraz Augusta Aleksandra Czartoryskiego, który na dobre rozkręcil biznes Familii. Przy czym jego brat Michał Fryderyk zadbał o pokrewieństwo z Flemmingami, czyli z „nadzorcami Polski”, a ów August „otrzymał staranne wykształcenie, o silnym zabarwieniu cudzoziemskim, skutkiem czego przez całe życie pisał niegorzej po francusku (zresztą osobliwą pisownią), niż po polsku.

Według świadectwa siostry, Konstancji Poniatowskiej, »Olelko«, »przyszedłszy na świat z charakterem gwałtownym i dumnym, czego najoczywistsze dowody składał już w dzieciństwie, ale obdarzony zarazem bardzo niepospolitym umysłem, od 13. roku życia opanował swe wzruszenia i wybuchy«. W r. 1713 wyprawiono go w podróż ze starszym bratem Michałem do Niemiec, Francji i Włoch. Młodszy Cz. został na Malcie, przywdział krzyż zakonu Joannitów i rozpoczął zawód we flocie. Po kilku latach, przeszedłszy do służby austriackiej, odbył kampanię przeciw Turkom i był m. i. w zwycięskiej bitwie pod Belgradem (16 VIII 1717); (przedtem, 1716, należał pono do obrońców Korfu). Tak się zżył wówczas z cesarską generalicją (Gwidonem Starhembergiem, Mercy’m, Bonnevalem) i tak krytycznie patrzał na Polskę, jej samolubnego króla i nierządną wolność, że myślał podobno o obcym poddaństwie i zostałby w Austrii na zawsze, gdyby go nie zwabiła do Polski siostra. …

Jeździł chętnie do Wiednia (1723, 1725), jakby się wahał między Austrią i Polską, póki mu nie zabłysła nadzieja poślubienia pięknej Zofii, wdowy po Denhoffie, wojewodzie połockim, dziedziczki całej Sieniawszczyzny (1728). Pojedynkując się o nią z Karolem Tarłą, pozwolił do siebie dwa razy wystrzelić, po czym spytał rywala, czym by mu jeszcze mógł służyć. Zaimponował tym wdowie, lecz jeszcze 3 lata musiał tęsknić i zabiegać, nim mu oddała rękę (11 VII 1731) z wielkim despektem rywali (F. S. Potockiego, J. Kl. Branickiego, Radziwiłła i innych).”

Pozycja startowa młodego księcia była dość słaba. Uważany za mało poważnego kandydata był początkowo lekceważony przez przeciwników. Co więc zadecydowało o jego finalnym sukcesie? Szanse Czartoryskiego w mariażowych szrankach znacznie wzrosły po tym, jak stoczył owiany legendą pojedynek. …

Łączenie w bezpośredni sposób skądinąd ciekawego i dość nietypowego pojedynku z rozstrzygnięciami dotyczącymi przyszłości matrymonialnej jedynej dziedziczki fortuny Sieniawskich jest zabiegiem chybionym i nieudaną próbą wpisania tej sprawy w romantyczny kontekst. Rzeczywiste powody, dla których książę August wygrał rywalizację o rękę dziedziczki Sieniawskich i Denhoffów, były zgoła inne i nader prozaiczne. Jednym z nich było wyraźne poparcie, którego August II udzielił właśnie młodemu Czartoryskiemu (król sam objął rolę swata księcia Augusta). Drugim istotnym czynnikiem była wola samej Denhoffowej. I to właśnie w tej kwestii wspomniany pojedynek mógł odegrać pewną rolę. Dzięki nietypowemu zachowaniu książę August miał prawdopodobnie unikatową okazję, by przez chwilę zabłysnąć i zwrócić na siebie uwagę wojewodziny połockiej. Czy ujęła ją jego postawa, trudno stwierdzić.”

Owa Zofia: „Gdy rozkwitła, zasłynęła daleko za granicami Polski z piękności i rozumu. A że była jedyną spadkobierczynią Sieniawszczyzny, więc »inamoratów« liczyła wielu. J. Tarło, wojew. lubelski, odpalony, groził (1720), że zabije tego, kto ją weźmie; rywalizowali z nim J. Sapieha, star. bobrujski, Michał Radziwiłł i najstarszy, a zarazem najnatarczywszy, Stan. Denhoff, miecznik kor., wnet zaś wojew. połocki. Już po zaręczynach Marii z Radziwiłłem Denhoff z pomocą starego Sieniawskiego przełamał opór energicznej, ale już też podstarzałej pani Elżbiety, i nie tylko zaślubił w styczniu 1724 jej córkę, lecz umiał ją tak do siebie przywiązać, że kiedy umarł, 2 VIII 1728, ona chodziła po nim z żalu »prawie obumarła«. Odtąd połączyła w swych rękach fortunę ojca († 18 II 1726) z zapisami męża i stała się partią jeszcze ponętniejszą…

Cz., rozważna, taktowna, miła, nie miała temperamentu politycznego. Wiadomo tylko, że już w r. 1732 ciągnęła rodzinę ku Leszczyńskiemu, po kapitulacji Gdańska długo nie chciała uznać Augusta III, żałowała w r. 1744 zabitego Adama Tarły, a nie cierpiała Konstancji Poniatowskiej. Najzaciętsi wrogowie Familii darzyli ją wyjątkową sympatią, po części ze względu na powinowactwa, jakie istniały przedtem między Sieniawskimi, Denhoffami i Lubomirskimi a magnaterją związaną z Potockimi. Nierozłączna z mężem przez lat 40, obdarzyła go Cz. trojgiem dzieci, z których Stanisław umarł na ospę w lutym 1747, zaś Adam Kazimierz Cz. i Elżbieta Lubomirska zdobyli sławne imiona w historii.”

Ów Adam Kazimierz ożenił się był z córką kuzynki Antoniny – Izabelą jakże-by-inaczej Flemming („W wieku 15 lat została wydana za mąż za swojego wuja ciotecznego.”), a z kolei Elżbieta Lubomirska, członkini loży adopcyjnej, „była żoną marszałka wielkiego koronnego – Stanisława Lubomirskiego i matką Julii Potockiej, Konstancji Rzewuskiej, Izabeli Potockiej oraz Aleksandry Potockiej. Należał do niej między innymi pałac w Wilanowie, pałac w Ursynowie (wówczas zwany Rozkoszą) i pałacyk Mon Coteau na Mokotowie (Pałac Szustra)” i ma ona zdecydowanie najdłuższy wpis w wiki… niemieckiej.

Jak wywołano drugą polską wojnę domową

Hieronim Holsten był rajtarem i po podpisaniu pokoju oliwskiego w 1660 wylądował wraz z regimentem (= pułkiem) Lubomirskiego na Dzikich Polach. Warto tu przytoczyć jego impresję:

Gdy chodzi o zwierzynę, jest tu w wielkiej obfitości – zające, głuszce, jarząbki, kuropatwy, przepiórki i temu podobne. Są tak tłuste, że ledwie to biega lub fruwa – tak iż można je łowić biczem z koni.

Rajtarski regiment Lubomirskiego liczył około 1000 koni, a jego oberszterem (= pułkownikiem) był Stefan baron de Oedt. Były tam jeszcze trzy inne regimenty rajtarów, w tym jeden, ten Zamoyskiego, dowodzony przez Patryka Gordona zwanego Stalowa Ręka oraz ów kanclerza wielkiego koronnego, dowodzony przez krewnego owego Patryka, lorda Henryka Gordona. Lord Henryk (Earl of Aboyne) był czwartym synem samego Jerzego drugiego markiza Huntly** a został dziadkiem Izabeli Elżbiety, żony Kazimierza Czartoryskiego… ale do tego wątku wrócę w następnej notce.

Holsten brał udział w bitwach pod Lubarem („Kozacy zostali wtedy straszliwie pobici i na całym polu pełno było ciał trzepoczących jak wróble.”), pod Słobodyszczami i pod Cudnowem, gdzie dostał się do rosyjskiej niewoli, przy czym po raz kolejny opisuje, tym razem na własnym przykładzie, specjalne, dobre traktowanie się przez Niemców z „obu stron frontu”. Wreszcie, po zakończeniu wojny z Rosją uwolniony Hieronim opisuje fazę przygotowawczą drugiej polskiej wojny domowej, zwanej rokoszem Lubomirskiego. Owa faza to konfederacje żołnierskie utworzone pierwotnie z powodu niezapłaconego żołdu, wpierw ta litewska, zwana Związkiem Braterskim, a potem owa koronna zwana Związkiem Święconym:

„Związek ulegał wpływom antyfrancuskich przeciwników reform stronnictwa królewskiego, które chciało przeforsować ograniczenie liberum veto i dokonać elekcji vivente rege (za życia Jana Kazimierza). Duże wpływy miał w niezadowolonym wojsku główny opozycjonista marszałek wielki koronny i hetman polny koronny Jerzy Sebastian Lubomirski. Konfederacja przekształciła się w ruch polityczny w obronie praw i swobód szlacheckich (złotej wolności), czego wyrazem były instrukcje dla swoich posłów wydane przez konfederatów na kole w Kielcach w dniu 6 lutego 1662 r. Oprócz nastawienia antydworskiego dochodziły w niej do głosu nastroje antymagnackie, czego przejawem były żądania zniesienia dożywotności urzędów hetmańskich i kanclerskich. Stronnictwu królewskiemu udało się zawiązać słabą kontrkonfederację wojskową pod nazwą Związek Pobożny. Przystąpili do niej prawie wyłącznie żołnierze służący w dywizji Stefana Czarnieckiego.”

Nawet taki prosty zabijaka, jakim był Hieronim, wiedział co w trawie piszczy: „Hetman wielki Potocki i Czarniecki trzymali z królem, natomiast hetman polny Lubomirski był potajemnie z nami, gdyż myślał, że dzięki tej sprawie uzyska tron królewski.” Nie znał jednak wszystkich kulis, np. szantażu wobec generała regimentów niemieckich Korfa, który chętny był abdankowaniu oddziałów, ale wybili mu to z głowy agenci Lubomirskiego, Piestrzecki i Wojakowski. Ani też ponurych okoliczności zamordowania hetmana polnego Wincentego Gosiewskiego i marszałka Związku Braterskiego, Kazimierza Żeromskiego: „Został aresztowany i zamordowany z inicjatywy Konstantego Kotowskiego, wicemarszałka litewskich związków wojskowych, który podejrzewał go o konszachty z hetmanem polnym litewskim Wincentym Gosiewskim.”

Latem 1662 Kotowski natrafił na poszlaki wskazujące na kontakty Żeromskiego z hetmanem Gosiewskim, który z polecenia króla dążył do rozbicia związku. Swoje podejrzenia wyjawił Janowi Świderskiemu przewodniczącemu konfederacji w Koronie, podejrzewając zdradę. Zorganizował on zjazd w Wołpie w powiecie wołkowyskim na dzień 20 listopada. W czasie zjazdu ujawnił częściowo zaszyfrowane listy Gosiewskiego do Paca, które wskazywały na próbę rozbicia konfederacji przez Gosiewskiego i Żeromskiego przy użyciu Kozaków lub Tatarów Krymskich i rokowania z carem. Ustalono, że obydwu podejrzanych należy pojmać i przesłuchać. Do pojmania obydwu oskarżonych Kotowski wysłał 25 listopada do Wilna podjazd liczący 500 ludzi pod dowództwem Bohdana Chlewińskiego i Jana Nowoszyńskiego, z rozkazem zgładzenia podejrzanych. Oddział Nowoszyńskiego uprowadził rannego Żeromskiego i w folwarku Dubny koło Wołpy rozsiekał szablami, a następnie uprowadzono Gosiewskiego i 29 listopada rozstrzelano go pod miasteczkiem Ostryna po drodze do Wołpy.

Pomimo szeroko prowadzonej akcji wyjaśniającej prowadzonej przez Kotowskiego zamach ten zniechęcił szlachtę do związku – 2 grudnia w obozie pod Olitą Kotowski wydał manifest wyjaśniający przyczyny zajścia, wysłał także listy do senatorów i dygnitarzy, spotykając się z ogólnym potępieniem. Sesja związku 18 grudnia w Olicie pokazała słabość związku, co wykorzystał Michał Kazimierz Pac, oboźny litewski, rozbijając związek. W kwietniu 1663 w Szadowie Pac ujął przywódców związku i uwięził w lochach zamku w Kiejdanach.

Konstanty Kotowski był jednym z zamachowców, którzy porwali i zamordowali Wincentego Gosiewskiego, hetmana polnego litewskiego. Gosiewski zamordowany został 29 listopada 1662 pod Ostryną, zamachowcy zaś ujęci i uwięzieni. Amnestia dla uczestników związku nie objęła uczestników zamachu na Gosiewskiego. W trakcie przesłuchań w Upicie i Rosieniach wymuszono na nich zeznania o współdziałaniu z Austrią. Pac poruszał się po Litwie wraz z więźniami, nie mając zaufania do załóg zamków litewskich, które skłonne były uwolnić więźniów. W końcu maja Kotowskiego uwięziono na zamku w Tykocinie, później na zamku w Malborku. Zgładzony został 3 stycznia 1665 w czasie Sejmu na warszawskim rynku przed ratuszem w Warszawie. Według diariusza Michała Leona Obuchowicza został torturowany ogniem, ścięty i ćwiartowany po śmierci.”

__

W 1663, po ośmiu latach służby w której doczekał się stopnia chorążego***, Holsten (który był luteraninem) dostał od Lubomirskiego paszport dzięki któremu przez Szczecin, Hamburg i Bremę, wrócił do siebie, „na ojcowiznę”. Miał wtedy raptem 25 lat, a zdołał „odłożyć” 1000 dukatów – dzisiaj to około 200 tysięcy euro, przede wszystkim z grabieży. Tu trzeba przypomnieć, iż ojciec Hieronima zginął w 1644 broniąc swego majątku przed… szwedzkimi rabusiami!

W 1666 na wieść o rokoszu Lubomirskiego Holsten zaczął się zbierać do ponownego wyjazdu do Polski, wszak jak sam napisał: „Lubomirski… zamierzał sam zostać królem polskim… Uważałem, że dobry Lubomirski raczej zrobi ze mnie ministra niż mnie opuści. Potem jednak przyszła wiadomość, że dobry pan zmarł.

CDN

__

**) Przyp.: książę > markiz > hrabia

***) Wtedy to jego oberszterem był sam Stefan Niemirycz…